In het hart van Zwitserland, waar traditie en moderniteit elkaar ontmoeten, bevinden zich diverse religieuze gemeenschappen. Een van deze gemeenschappen is de Evangelisch Gereformeerde Gemeente, met name de Presbyterianische Kirche Basel (PKB), die deel uitmaakt van de Evangelisch Reformierte Kirche Westminster Bekenntnisses (ERKWB). Deze gemeente, hoewel klein, vertegenwoordigt een specifieke theologische stroming binnen het Zwitserse religieuze landschap.
De Presbyterianische Kirche Basel: Identiteit en Praktijk
De PKB in Basel huurt een zaal in een pastelkleurig gebouw aan de Eulerstrasse 9. Dit gebouw deelt het met een jeugdcentrum en een restaurant, wat de schijnbare anonimiteit van de kerk onderstreept. Volgens predikant ds. Vetterli (62) is deze terughoudendheid bewust: "Het jeugdcentrum, gesteund door staatsinstellingen, wil niet op een kerk lijken, bang om geen geld meer te krijgen." Zelfs op zondag wordt er geen bord op straat geplaatst om de aanwezigheid van de kerk kenbaar te maken.
De diensten van de gemeente vinden twee keer per zondag plaats en volgen een vast patroon. De leden luisteren naar "Wet en Evangelie", gevolgd door "gewetensonderzoek". Er wordt gezongen uit psalmen en "klassieke" hymnes, en ds. Vetterli houdt een preek. Af en toe leest hij vragen en antwoorden uit de Heidelbergse Catechismus voor en geeft hij een korte toelichting. Hoewel "catechismuspreken" in Zwitserland ongebruikelijk zijn, viert de gemeente wekelijks het heilig avondmaal, iets wat reformator Johannes Calvijn ook nastreefde.
De Theologische Wortels en Persoonlijke Reis van Ds. Vetterli
Ds. Kurt Vetterli is sinds 2009 predikant van de Baselse gemeente. Zijn eigen geloofsweg begon op 21-jarige leeftijd, toen hij zich losmaakte van de drugsscene. Na zijn bekering werkte hij in de psychiatrie en met drugsverslaafden op straat. Begin jaren negentig kwam hij in aanraking met het gereformeerde gedachtegoed, mede dankzij aanbevelingen om werken van Arthur W. Pink over de soevereiniteit van God te lezen, en de Institutie van Calvijn.
Na zijn theologiestudie werd Vetterli in 2001 predikant van een vrije kerk in Basel. Vanwege een gebrek aan openheid voor de "gereformeerde belijdenis" en de kinderdoop, en na zeven jaar en diverse conflicten, moest hij vertrekken. Op verzoek van kennissen stichtte hij vervolgens de gemeente voor de ERKWB in Basel, een onderneming die aanvankelijk financieel onzeker was, maar al snel steun ontving van de Nederlandse Stichting Steun Reformatie Oostenrijk (SSRO).
Uitdagingen en Groei van de Gemeente
De beginjaren van de PKB in Basel waren uiterst moeilijk. Slechts acht tot tien leden uit Vetterli's vorige gemeente sloten zich aan, maar velen vertrokken weer omdat ze moeite hadden met de gereformeerde eredienst. Tien jaar lang bestond de gemeente uit slechts twee gezinnen, met maximaal tien leden, en soms waren er maar drie kerkgangers. Vetterli preekte zelfs wel eens alleen voor zijn vrouw, maar gaf de moed niet op, overtuigd dat moeilijkheden geen teken zijn dat God afwezig is.
Ondanks de uitdagingen voelt ds. Vetterli zich een zendeling, hoewel de gemeente meer mensen aantrekt die op zoek zijn naar een gereformeerde leer dan niet-christenen. Enkelen zijn de afgelopen jaren wel tot geloof gekomen. De gemeente verspreidt lectuur, deelt uitnodigingen uit en biedt de Duitstalige versie van de evangelisatiecursus Christianity Explored aan, maar de opkomst is beperkt. Vetterli benadrukt het belang van contacten tussen gemeenteleden en hun omgeving voor evangelisatie.
De Unieke Positie Binnen de ERKWB
De gemeente in Basel is de enige binnen de ERKWB die zich expliciet presbyteriaans noemt. Dit onderscheid is gemaakt om verwarring met de grotendeels liberale Evangelisch-reformierte Kirche (de Zwitserse nationale kerk) te voorkomen. De presbyteriaanse identiteit wordt benadrukt door de aanwezigheid van ouderlingen.
De ERKWB hanteert de Westminster Confessie als grondslag. Vetterli waardeert dit Engelse belijdenisgeschrift vanwege de praktische en pastorale inhoud, met name op het gebied van gewetensvrijheid en de zekerheid van het heil. Ouderlingen beloven deze belijdenis te onderwijzen en te verdedigen, terwijl gemeenteleden zich bereid moeten tonen om eruit onderwezen te worden.
Internationale Connecties en Relaties met Andere Kerken
De ERKWB omvat zeven gemeenten: vier in Oostenrijk, twee in Duitsland en één in Zwitserland. Deze gemeenten komen regelmatig bijeen voor synodes. Verder onderhoudt de PKB contacten met een presbyteriaanse kerk in Zürich. Recentelijk zijn de officiële banden met de Nederlandse Gereformeerde Kerken verbroken vanwege de openstelling van ambten voor vrouwen.
Desondanks zijn er contacten met organisaties als de SSRO en Stichting In de Rechte Straat. Een bijzondere band bestaat er met de gereformeerde gemeente in Bodegraven, Nederland, die met bijna 1000 leden als een zeer grote gemeente wordt beschouwd. Er vinden wederzijdse bezoeken en gesprekken plaats.
De Staat van de Kerk in Zwitserland: Secularisatie en Liberalisering
De Evangelisch-reformierte Kirche, met wortels in de zestiende-eeuwse Reformatie, telt ongeveer 2 miljoen leden. Hoewel er nog steeds Bijbelgetrouwe prediking plaatsvindt, met name binnen vrije kerken, worden veel gereformeerde kerken steeds liberaler. Kerken sluiten hun deuren, gebouwen worden omgebouwd tot culturele centra, en er is aandacht voor thema's als lhbti-propaganda en interreligieuze dialogen.
Ds. Vetterli vergelijkt de huidige situatie met die van vóór de Reformatie, waarbij de kerk te veel gericht is op tradities en wordt opgeslokt door de cultuur. Hij pleit voor een terugkeer naar de Schrift en de belijdenis. In Basel merkt hij na zestien jaar strijd pas de laatste twee jaar enige groei, wat hem positief stemt over de toekomst. De PKB ziet zichzelf als een kleine gemeente van gereformeerd belijden in een bruisende, seculiere stad, die de lijn van Bijbelgetrouwe prediking wil voortzetten.
Statistieken en Demografie van Religie in Zwitserland
Volgens de MOSAiCH-studie identificeert 34,8% van de Zwitsers zich als zonder religie. 30,8% is rooms-katholiek en 24,1% is lid van de evangelisch gereformeerde Kerk. Andere christelijke kerken vertegenwoordigen 5% van de bevolking, de islam 2,9%, het jodendom 0,2% en andere religiositeiten 2,3%.
De studie bevestigt een trend waarbij vooral jonge Zwitsers zich minder vaak als religieus beschouwen. Er is ook een afnemend vertrouwen in de Kerk en in instituten in het algemeen. De term "spiritueel" heeft een positieve bijklank gekregen, terwijl "religieus" of "godsdienstig" negatiever wordt ervaren. Het geloof wordt ook minder vaak binnen gezinsverband doorgegeven.
In 2010 was de meerderheid van de Zwitserse bevolking (vanaf 15 jaar) christen: 38,6% was rooms-katholiek, 28,0% behoorde tot de Evangelisch-Gereformeerde Kerk in Zwitserland, en 5,5% was lid van een zogenaamde Freikirche of een ander christelijk kerkgenootschap. 20,1% van de Zwitsers had geen religie.
De verdeling van religieuze voorkeuren varieert per kanton. Overwegend protestants zijn de West-Zwitserse kantons (in het bijzonder Genève), Bern, delen van Schaffhausen, Zürich en Bazel. Overwegend katholiek zijn de oerkantons in Centraal-Zwitserland, Fribourg, Ticino, Jura, Valais en delen van Oost-Zwitserland. In Noord-Zwitserland is de Oudkatholieke Kerk van betekenis.
Historische Context: De Reformatie en Hedendaagse Invloeden
Huldrych Zwingli ontketende, onafhankelijk van Maarten Luther, een reformatie in Zwitserland. Tegenwoordig zijn veel traditionele protestantse kerken in Zwitserland sterk beïnvloed door de traditie van Luther en de latere, vrijzinnige koers van het lutheranisme. Ds. Andreas Alder merkt op dat de Lutherse kerk van tegenwoordig niet meer in de reformatorische lijn staat die Nederland en Zwitserland hebben gekend, en dat er weinig interesse is voor Calvijn.
Peter Dettwiler, theoloog en contactpersoon voor diaconie en zielzorg van de Evangelisch-reformierte Landeskirche van het kanton Zürich, beschrijft de protestantse kerken in Zwitserland als "liberaal". De protestantse kerken verschillen per regio, met elke kanton die een "Landeskirche" aanwijst. De verhouding tussen kerk en staat varieert sterk per kanton.
De Rol van Belijdenis en Liturgie
De Zwitserse Gereformeerde Kerken (Evangelisch-reformierte Kirchen der Schweiz) zijn kantonale regionale kerken die ontstonden tijdens de Reformatie. Historisch gezien zijn ze gebaseerd op de leer van Huldrych Zwingli en Johannes Calvijn. Hoewel de Duitstalige kerken meer beïnvloed zijn door Zwingli en de Franstalige meer door Calvijn, zien de kerken zich als niet-belijdend, zonder een officiële confessionele leer.
De Tweede Helvetische Belijdenis van 1561 werd door de meeste protestantse kerken van Duitstalig Zwitserland aangenomen. Rond het midden van de 19e eeuw ontstond er echter discussie over de belijdenis, waarbij liberale theologen de Apostolische Geloofsbelijdenis afwezen. Dit leidde tot afsplitsingen en de invoering van vernieuwde liturgieën.
De kerkdienst kent geen vaste vorm, maar belangrijke elementen zijn liederen, prediking, de doop en het avondmaal. De doop wordt gewoonlijk aan kinderen bediend, maar kan ook op latere leeftijd plaatsvinden. Sinds 2006 wordt er opnieuw gestreefd naar een geloofsbelijdenis die door alle leden geaccepteerd kan worden.
Verhouding Kerk en Staat in Zwitserland
Een bijzonder fenomeen in de van oorsprong protestantse kantons is de binding van de kerk met de staat. In de tijd van de Reformatie ontstonden kerken door besluiten van stadsraden, waarbij kerk en staat als een symbiose werden gezien. De synode van Bern legde in 1532 al vast dat predikanten en regering elkaar konden en moesten corrigeren.
Vanwege het kantonale niveau waarop kerkelijke zaken worden geregeld, heeft elk kanton een eigen wettelijk kader voor de verhouding tussen kerk en staat. Dit kan variëren van door de staat betaalde predikanten tot een volledige scheiding van kerk en kanton. In sommige West-Zwitserse kantons, waar de scheiding van kerk en staat volledig is doorgevoerd, bestaan geen landeskerken.
Wie was Ulrich Zwingli? (Zwitserse hervormer)
Positieve Ontwikkelingen en Toekomstperspectieven
Ondanks de algemene trend van secularisatie en liberalisering, zijn er ook positieve ontwikkelingen te zien. Jean-Marc Berthoud, schrijver en voormalig eigenaar van een christelijke boekhandel, merkt op dat er in zijn woongebied de laatste 25 jaar zo'n vijf of zes reformatorische baptistengemeenten zijn ontstaan, die er voorheen niet waren.
Hij is ook blij met de bijbelschool in Lausanne, waar hij lesgeeft. De school, met ongeveer twaalf leerlingen uit diverse kerken, is bedoeld voor geloofsverdieping en kan een opstap zijn naar het predikantschap. Behoudende christenen uit Franstalig Zwitserland die voorganger willen worden, studeren vaak in het Franse Aix-en-Provence.
tags: #evangelisch #gereformeerde #gemeente #zwitserland