Een archieftoegang biedt uitgebreide informatie over een bepaald archief en bestaat doorgaans uit de volgende onderdelen: kenmerken van het archief, een inleiding op het archief, een inventaris of plaatsingslijst, en eventueel bijlagen. De kenmerken omvatten onder meer de omvang, vindplaats, beschikbaarheid en openbaarheid van het archief. De inleiding bevat interessante informatie over de geschiedenis van het archief, achtergronden van de archiefvormer en aanwijzingen voor gebruik. De inventaris of plaatsingslijst is een hiërarchisch opgebouwd overzicht van beschreven archiefstukken met formele en globale beschrijvingen. Het lezen van een inventaris vergt enige oefening en ervaring; bij het zoeken wordt de hiërarchie gevolgd, waarbij rubrieken op een hoger niveau ook voldoen aan de zoekvraag van onderliggende niveaus.
Het Pand aan het Zuideinde: Een Historisch Overzicht
Het pand aan het Zuideinde in Koog aan de Zaan kent een rijke geschiedenis, waarbij verschillende functies en bewoners elkaar hebben afgewisseld. Dit fraaie Zaanse houten huis, voorzien van een ingezwenkt voorschot met pilasters en fronton, dateert uit de 18e eeuw, hoewel de exacte ouderdom niet bekend is.
Vroege Geschiedenis en Bewoners
Vanaf 1832 stond het pand bekend als eigendom van koopman Jacob Prins (1772-1849). Na zijn overlijden kwam het in 1849 in handen van de Wormerveerse koopvrouw en weduwe Neeltje Groen (1801-1852). Haar echtgenoot, Albert Vis (1801-1848), was koopman en fabrikant, werkzaam bij de toenmalige papiermolen ‘De Zwarte Bonsem’ op de Koog. Hun zoon, Jan Albertszn. Vis (1823-1868), werd na het overlijden van zijn ouders de volgende eigenaar.
In 1860 werd het huis, samen met de naastgelegen panden 34 en 36 (later nummers 22 en 24), bij een openbare verkoop aangekocht door Klaas Schenk Pzn. (1809-1894) voor zijn zoon Klaas Klzn. Schenk (1834-1894) en schoondochter Trijntje Schenk-Duif (1837-1911). Klaas en Trijntje kregen op het nieuwe adres tien kinderen, van wie sommigen jong stierven.
De Firma Klaas Schenk
Klaas Pzn. Schenk (1809-1894), zoon van Pieter Schenk en Neeltje Pilkes, begon al op veertienjarige leeftijd in 1823 een bedrijf met de vent van schrijfbenodigdheden en de vervaardiging van papieren zakken, later uitgebreid met een papierhandel. Hij trouwde in 1827 met Sijbregt Jes (1803-1887). Zijn zoon, Klaas junior, maakte carrière binnen het familiebedrijf en werd op 45-jarige leeftijd fabrikant. Hij zorgde er als reiziger voor dat klanten hun rekeningen tijdig betaalden. Naast Klaas werkten ook zijn broers Floris en Johannes in de firma van hun vader.
Woon- en Winkelpanden aan het Zuideinde
Rond 1900 bevond zich op nummer 18 (kadaster nr. 819) het woonhuis van de heer Hemmelder en zijn huishoudster mej. Trui Adix. Aangrenzend bevond zich nummer 16, het winkel- en woonhuis van Piet Boon (kadaster nr. 817). De eigenaar, Dut van Lingen, zag zijn zaak in 1915 in vlammen opgaan. Na herbouw vestigde zich rond 1925 de sierkuiperij van de firma P.G. van de Kerkhoff op Zuideinde 18. Zij kochten dit pand, samen met de panden op de noord- en zuidhoeken van het Breedweer en het Zuideinde, van de firma Klinkenberg.
Bedrijvigheid en Veranderingen door de Jaren Heen
In de periode 1904-1905 was Hendrik Evenblij (1862-1929), een fustenhandelaar, gevestigd op Zuideinde 20. Hij huwde in 1887 in Zaandam met Grietje Boorsma (1861-1953) en was destijds schippersknecht. Later bezat hij een ijzeren motorschip en begon hij in 1904 met het maken van houten vaten op nummer 20. Bij zijn overlijden in 1929 woonde hij even verderop, op Zuideinde 26.
Van 1905 tot 1931 was magazijn ‘De Adelaar’ gevestigd op nummer A 108 (huidige nr. 20). Klaas van de Stadt (1872-1919), zoon van schoenmaker Arie van de Stadt uit Zaandam, opende hier in 1905 een zaak. Na de verbouwing van het pand in 1906 werden er schoenen, herenaccessoires verkocht en schoenreparaties uitgevoerd. Na het overlijden van Klaas in 1919 zette zijn vrouw Eefje Wijnberg (1875-1946) de zaak voort, met hulp van haar tien kinderen. Ondanks de crisisjaren wist zij de zaak tot 1931 gaande te houden.
In de periode 1931-1946 runde Simon van de Stadt (1905-1981), zoon van Eefje, een antiekhandel in het winkelgedeelte van het pand. Hij had twee personeelsleden in dienst: Hans van der Kley en Marie (‘Rie’) van Zaanen. Simon werd geconfronteerd met problemen met de Belastingdienst en moest een hoge boete betalen wegens vermeende ongeoorloofde oorlogswinst. Het huis werd in beslag genomen en verkocht aan Jac. Kleijn.
In 1966 woedde een brand in het magazijn aan de achterkant van Zuideinde 20. De toenmalige eigenaar was de heer Jac. Kleijn, J.J. Het pand dateerde volgens de deurkalf uit 1613. De ene helft werd begin 1900 bewoond door Familie Van de Spek, olieslager van beroep, wiens buurman schoenmaker Peelen was.
De nummers 22 en 24, die voor de sloop stonden, werden gebruikt als Evangelisatiegebouw ‘Kom en Zie’, geleid vanuit de Gereformeerde kerk. Na het vertrek van Evenblij Vaten bouwde de Kerk van de Nazarener in 1974 hier haar eerste houten kerkgebouw, dat na een brand in 1986 werd vervangen door het huidige gebouw. In 1993 werd de Kerk van de Nazarener eigenaar van Zuideinde 20 en overwoog het pand naar de Zaanse Schans te verplaatsen.
In 1996 werd een doorgang gecreëerd in de zijgevel van Zuideinde 20, waardoor het pand vanuit de kerk toegankelijk werd. Het achterste gedeelte werd ingericht met een dubbele toiletgroep en een garderobe. Vrijwilligers van de kerk restaureerden de buitenkant in 1997.
Rechts van het pand, op nummer 18, stond rond 1900 het woonhuis van de heer Hemmelder en zijn huishoudster mej. Trui Adix. Eraan vast zat nummer 16, het winkel- en woonhuis van Piet Boon.
Vanaf ong. 1969 tot 2017 was op nr. 18/16 het tuincentrum Lenteweelde gevestigd. Zij stopten in 2017 met hun activiteiten, maar bleven actief met kantoorbeplantingen.
Van 1946 tot 1993 was Jan Koene, uitbater van de Hela Hola dumpzaak, gevestigd op Zuideinde 20. Hij verkocht campingartikelen, legerspullen, gereedschappen, kleding en meer. Jan Koene verkocht zijn pand aan de buurkerk, de Kerk van de Nazarener, en zette zijn winkel voort aan de Raadhuisstraat.
Het pand werd in tweeën gebruikt: de voorkant door de heer Koene en zijn winkel, en aan de achterzijde was vanaf medio 1948 tot 1950 het taxibedrijf van Gerrit van de Stadt gevestigd. Een roofoverval op de taxi van Gerrit Klaaszn. van de Stadt (1919-1995) haalde de krant.
Vanaf 1946 tot 26 juli 1948 was het zaakadres van Gerrit van de Stadt Zuideinde 11, waar hij ook woonde. Vanaf juli 1948 wijzigde het zaakadres naar Zuideinde 20. Per 1 mei 1950 namen de Gebroeders Manshanden uit Hoogwoud het taxibedrijf over.
De nieuwe eigenaar, de Kerk van de Nazarener, verhuurde het pand aan Boetiek Elsa tussen 1993 en 1995.
Na 1965 was Hela Hola gevestigd op Zuideinde 20, met een toegangsdeur in de zijgevel, een groot huiskamerraam en een ijsverkooppunt van Campina.
Anno 1986 was het pand in gebruik als kerk van de Nazarener. In 2018 was dezelfde achterdeur nog aanwezig.
De Gereformeerde Kerk en haar Ontwikkeling
De Gereformeerde Kerk te Koog-Zaandijk werd op 21 januari 1912 geïnstitueerd. Voorheen behoorden de gereformeerden uit Koog aan de Zaan tot de Gereformeerde Kerk te Zaandam, en die uit Zaandijk kerkten in Wormerveer. De groeiende gemeenschap in beide dorpen leidde tot de wens voor een eigen kerk.
Stichting en Eerste Jaren
Het proces naar een eigen kerk was complex en vereiste medewerking van de kerkenraden van Zaandam en Wormerveer, en goedkeuring van de classis. Er waren zorgen over de financiële draagkracht van een nieuwe, zelfstandige kerk.
In 1905 hing er al een mogelijke afsplitsing in de lucht, zoals vermeld in het landelijk kerkelijk Jaarboek. Men zocht naar een stuk grond en vond een perceel aan de Stationsstraat te Koog aan de Zaan, maar de bouw bleek te duur. Een volgend perceel aan de Lagedijk werd gevonden.
Ondertussen hadden drie gemeenteleden, Betlem, Groot en Kleiman, op eigen kosten de oude smederij Niemann aan het Guispad in Zaandijk gekocht voor fl. 3.400. Dit pand werd geschikt gemaakt als preekplaats, dienend als een soort ‘tussenstation’ tussen de moederkerken Zaandam en Wormerveer. Op 12 april 1911 kon de kerk in gebruik worden genomen, onder leiding van ds. W. Breukelaar van Zaandam.
De broeders in Koog-Zaandijk wilden echter een zelfstandige Gereformeerde Kerk worden. Na herhaalde pogingen en discussies met de classis Haarlem, werd op zondag 21 januari 1912 de officiële instituering van de kerk een feit. Een kerkenraad werd gekozen, bestaande uit ouderlingen P. Homburg, L. Groot, J. Groot en J. Zemel, en diakenen P. Betlem, J. Plekker, A.J. Haan en J.H. v.d. Schoor. De gemeente telde 177 zielen.
Groei en Ontwikkeling van de Kerk
De kerk groeide snel. Er werd geld ingezameld voor een orgel, een Frans harmonium, dat boven het portaaltje werd geplaatst. Vanwege ruimtegebrek werd in 1915 een galerij gebouwd, maar al snel bleek de kerk te klein en te warm. Er werden ventilatoren aangebracht.
In 1915 werd begonnen met een kerkbouwfonds, dat in 1922 ruim fl. 5.500 bevatte. Er was behoefte aan een eigen predikant en een pastorie. Na diverse pogingen werd in 1913 een nieuwe pastorie gebouwd aan het eind van de Parklaan te Zaandijk.
De eerste hulppredikant was ds. Ymen P. de Jong, die vanuit Amsterdam de jonge kerk diende van september 1912 tot november 1913. Hij promoveerde tot doctor in de theologie en keerde daarna terug naar de Verenigde Staten.
Na ds. De Jong werd ds. Boeijinga (1887-1973) de eerste beroepen predikant en bewoner van de nieuwe pastorie. In 1921 volgde ds. J.S. Post (1884-1947), die echter niet in de pastorie aan de Parklaan wilde wonen, waarna het huis aan de Stationsstraat werd aangekocht.
In 1919 gaf de gemeentevergadering groen licht voor de bouw van een nieuwe, grotere kerk. Architect Berend Tobia Boeijinga (Boeyinga) maakte een ontwerp. De kosten werden geschat op fl. 45.000, met een mogelijke uitbreiding tot fl. 50.000. Uiteindelijk werd besloten de bestaande kerk aan het Guispad te verlengen, hoewel de gemeenteraad dit aanvankelijk niet goedkeurde.
Een belangrijke restauratie vond plaats in de jaren 1920-1922 na een brand, waarbij de toren en het dak verbrandden. De schade werd beperkt door ingrijpen van de brandweer. Het huidige achtkantige torentje werd geplaatst en er kwam een nieuwe klok, die tijdens de Tweede Wereldoorlog werd weggehaald.
Vanaf de jaren 70 van de 20e eeuw was er samenwerking en federatie tussen de Hervormde Gemeente en de Gereformeerde Kerk in het kader van Samen-op-weg. De kerkgebouwen werden gefuseerd, waarbij voor de Kogerkerk werd gekozen.
Vanaf de jaren 80 werd de kerk opnieuw gerestaureerd. In 2007 werd het interieur gerestaureerd, waarbij de bankenblokken werden ingekort en verplaatst voor een garderobe. Het meubilair werd hersteld en de vloer geëgaliseerd. Toiletten en een natte partij konden uit financiële overwegingen nog niet gerealiseerd worden.
Het bijzondere hoofdorgel, geplaatst in 1922 door H.W. Flentrop en in 2008 gerestaureerd door de firma D.A., draagt bij aan de rijke historie van de kerk.
Verpleeghuiszorg in Koog aan de Zaan
De term verpleeghuis werd geïntroduceerd voor verzorgings- en verpleeghuizen voor ouderen die niet meer volledig zelfstandig konden wonen. Deze instellingen boden niet alleen zorg aan eigen bewoners, maar ook aan zelfstandig wonende ouderen in de omgeving, met speciale aandacht voor psychogeriatrische patiënten.
Het Diaconiehuis / De Kogge
Het pand aan het Zuideinde 83, oorspronkelijk gebouwd als diaconiehuis van de Nederlands Hervormde gemeente in 1860, diende later als weeshuis en ‘Rusthuis De Kogge’. Het gebouw, ontworpen door architect Verschoor, werd op 14 januari 1862 officieel in gebruik genomen.
In 1969 werd het gebouw gebruikt voor ouderen die intensieve zorg nodig hadden. In 1987 was De Kogge een verpleeghuis, waarna het een Hotel-Café-Restaurant werd. In 1998 werd het in gebruik genomen als opvangcentrum.
De basis voor de totstandkoming van het gebouw werd in 1854 gelegd door een anonieme gift. Na een prijsvraag in 1857 werd het gebouw onder toezicht van stadsarchitect L. J. Immink gebouwd. Aannemer Aart Verlaan nam de bouw aan voor fl. 33.400.
Naast wezen werden er vanaf het begin ook arme ouderen ondergebracht, en vanaf 1916 alleen nog ouderen. Het huis stond onder leiding van een vader en een moeder. In de jaren 50 en 60 van de 20e eeuw vonden verbouwingen plaats om het huis aan de eisen van de tijd aan te passen. Uiteindelijk werd De Kogge een tehuis voor meer zorgbehoevende bejaarden en onderdeel van Stichting Verpleeghuizen Zaanstreek. In 1990 (?) verhuisden de laatste bewoners.
Omstreeks 1971 ging het gebouw Kogge heten en bleef tot 1992 een tehuis waar ouderen intensieve zorg kregen.
Koog aan de Zaan: Een Gemeenschappelijke Geschiedenis
Koog aan de Zaan, een voormalige zelfstandige gemeente ten westen van de Zaan, is sinds 1 januari 1974 deel gaan uitmaken van Zaanstad. De gemeenschap had een lange gezamenlijke geschiedenis met het naburige Zaandijk, daterend uit de 16e, 17e en 18e eeuw, toen school, kerk en armenzorg gemeenschappelijk waren. In 1721 scheidden de dorpen zich af, maar de band bleef bestaan.
In de 19e eeuw versterkte de band zich door een gezamenlijk spoorwegstation en postkantoor. De naam Koog aan de Zaan is afgeleid van ‘koog’, een onbedijkt stuk land.
De Kogerkerk, in gebruik genomen in 1686, is een van de oudste kerken in de Zaanstreek. De bouw vond plaats omdat de meerderheid van de bevolking Doopsgezind was en de weinige Hervormden naar omliggende plaatsen kerkten. De kerk werd gebouwd als schuurkerk en later verbouwd tot een kruiskerk.
In de 19e eeuw werd ook een Hervormd diaconiehuis opgericht, dat later bekend zou worden als De Kogge. Het diende overwegend als weeshuis tot 1916, waarna het als bejaardenhuis functioneerde.
De kerk werd op 2 mei 1920 getroffen door bliksem, waardoor de toren en het dak verbrandden. Na herstel kreeg de kerk de huidige achtkantige toren. De klok ging verloren tijdens de Tweede Wereldoorlog.
In de 19e eeuw kreeg de gemeente een vrijzinnig karakter, wat leidde tot de vorming van een orthodoxe Hervormde Gemeente (Kapelgemeente) die tot 1971 bestond. Daarna fuseerden de Hervormde gemeenten van Koog aan de Zaan en Zaandijk tot de Hervormde Gemeente van Koog aan de Zaan en Zaandijk.
De huidige Gereformeerde kerk is in de jaren 1920 gesticht en groeide mede door de komst van bewoners van Urk.
tags: #gereformeerd #verpleeghuis #zuideinde #koog #aan #de