De gereformeerde kerk van Linschoten kent een rijke en gelaagde geschiedenis, geworteld in de kerkscheuringen en ontwikkelingen binnen het Nederlandse protestantisme in de 19e en 20e eeuw. De wortels van deze gemeenschap liggen in de Afscheiding van 1834 en de Doleantie van 1886, die leidden tot de vorming van de Gereformeerde Kerken in Nederland.
De Afscheiding en de Vroege Jaren (1834-1844)
De periode rond 1834 was een roerige tijd voor de Nederlandse kerken. Binnen de Hervormde Kerk ontstonden spanningen die leidden tot afscheidingen. In Linschoten begon de ontwikkeling van een afgescheiden gemeente waarschijnlijk in de woning van klompenmaker en koopman Johannes Gersie, die in het achterste deel van het pand aan de Dorpsstraat 16 samenkwam met gelijkgestemden. Deze bijeenkomsten, die mogelijk in januari of februari 1836 leidden tot de institutie van een kerkelijke gemeente, werden aanvankelijk geleid door predikanten als ds. H.J. Budding en ds. H.P. Scholte. De burgemeester van Linschoten, Gerard van Dam, toonde aanvankelijk weinig animo om op te treden tegen deze "rustige en gezeten burgers", maar werd onder druk gezet door de gouverneur van de provincie Utrecht om de wet te handhaven ten aanzien van ongeoorloofde godsdienstoefeningen.
Ondanks pogingen om bijeenkomsten te beperken tot minder dan twintig personen, werden er in de periode 1835-1838 diverse samenkomsten gehouden, vaak in de woningen van Johannes Gersie en Sijmen Niermeijer (een "groote klompenmakersbaas"). Deze bijeenkomsten werden geleid door verschillende voorgangers, waaronder oefenaar (later ds.) Wolter Wagter Smitt. Deze activiteiten leidden tot juridische procedures en boetes, zoals die voor Budding en Gersie.
De Afgescheiden gemeente van Linschoten voelde zich niet langer verbonden met het kerkverband van de Christelijke Afgescheiden Kerk, met name vanwege de aanvaarding van de "Utrechtse Kerkorde" in plaats van de aloude Dordtse Kerkorde. Daarom scheidde de gemeente zich in 1837 af en sloot zich aan bij de Gereformeerde Kerk onder het Kruis. Dit werd definitief duidelijk toen op 4 en 5 juni 1844 de "Algemeene Kerkelijke Vergadering" van de Kruiskerken in Linschoten plaatsvond, vermoedelijk in de woning van Johannes Gersie.
De Doleantie en de Stichting van de Gereformeerde Kerk (1886-1893)
Aan het einde van de 19e eeuw ontstonden opnieuw spanningen binnen de Hervormde Kerk, met name door de invoering van het "Algemeen Reglement" in 1816, wat leidde tot de Doleantie in 1886. Ook in Linschoten waren er hervormde gemeenteleden die zich niet konden vinden in de koers van de kerk. Enkele hervormden uit Linschoten sloten zich in 1887 aan bij de Dolerende kerk van Harmelen, na hun lidmaatschap van de hervormde gemeente te hebben opgezegd. J. Witteveen uit Linschoten werd zelfs tot ouderling gekozen in de kerkenraad van Harmelen om de Dolerenden in Linschoten te vertegenwoordigen. Aanvankelijk kwamen de Dolerenden in Linschoten bijeen in huiskamers en later in het souterrain van het "Huys te Linschoten".
Om de oprichting van een eigen kerkgebouw en de financiële zaken te regelen, werd op 21 augustus 1888 de vereniging "De Kerkelijke Kas van Linschoten" opgericht. Na het verkrijgen van koninklijke goedkeuring voor het reglement en de verkiezing van een bestuur, werd er gezocht naar een geschikte locatie voor een kerkgebouw. Hoewel er toestemming was voor de bouw op een stuk grond van H. de Goederen aan de Molenvliet, is dit project niet gerealiseerd.
Ondanks de landelijke fusie van de Afgescheiden en Dolerende kerken in 1892 tot de Gereformeerde Kerken in Nederland, bestond er in Linschoten nog geen zelfstandige Gereformeerde Kerk. Echter, Linschoten werd in 1892 wel vermeld als een zelfstandige Gereformeerde Kerk onder nummer 363 op een officiële lijst. De eerste concrete stappen voor een eigen kerkgebouw werden gezet op 20 april 1893, toen het bestuur van "De Kerkelijke Kas" toestemming vroeg voor de bouw aan de Nieuwe Zandweg. Ondanks een initiële afstandsnorm van 200 meter tot de bestaande hervormde kerk, kon de bouw doorgaan omdat de hervormde gemeente geen bezwaar maakte. Na de aankoop van de grond en het verkrijgen van de bouwvergunning, werd het kerkje gebouwd voor ongeveer fl. 2.500 en bood het plaats aan circa tweehonderd zitplaatsen.
De Gereformeerde Kerk Linschoten en de Ontwikkelingen (1893-heden)
Op 5 oktober 1893 werd de Gereformeerde Kerk te Linschoten officieel geïnstitueerd. Het kerkgebouw aan de Nieuwe Zandweg, een sober en rechthoekig gebouw met een pannen zadeldak, werd in gebruik genomen. Het beroepen van een eigen predikant bleek lange tijd een uitdaging. Pas in 1901, na een gezamenlijk beroep met de Gereformeerde kerk van Montfoort, werd ds. A.L. Ruys aangesteld. De samenwerking met Montfoort bij het beroepen van predikanten duurde tot 1918. Na ds. Ruys volgde ds. A. Bolwijn, en pas op 7 april 1940 kreeg Linschoten haar volgende predikant, ds. Th. Swen.
Met de groei van de dorpskern Linschoten werd het kerkgebouw te klein. In 1966 werd een nieuwe kerkzaal aangebouwd, waarbij de preekstoel werd verplaatst en het plafond verlaagd. Vanaf 1968 maakte ook de rooms-katholieke parochie Montfoort/Linschoten gebruik van de kerk, wat een opmerkelijke, zij het niet onomstreden, stap was die leidde tot groeiende samenwerking tussen beide kerken.
In 1979 werd besloten tot de bouw van een geheel nieuw kerkgebouw naast het oorspronkelijke, dat de naam 't Kruispunt kreeg. Het oude kerkje uit 1893, dat inmiddels in slechte staat verkeerde, werd verhuurd en zo behouden voor het nageslacht. In 2007 verkreeg het de status van gemeentelijk monument en werd het eigendom van een beheersstichting, die het onderhoud verzorgt en het gebouw inzet voor de gemeenschap.
De geschiedenis van de Gereformeerde Kerk in Linschoten is een illustratie van de dynamiek binnen het Nederlandse protestantisme, gekenmerkt door afscheidingen, samenwerking en de uiteindelijke vorming van een eigen gemeenschap met een tastbaar erfgoed.
tags: #gereformeerde #kerk #linschoten