De weg vanuit Leeuwarden, die door de Noord-Friese klei naar het noorden voert richting Holwerd, is bezaaid met een aantal dorpen. Enkele decennia geleden vonden we in vier van deze dorpen - Hallum, Ferwerd, Blija en Holwerd - een gereformeerde kerk (vrijgemaakt). Anno 2018 is er nog slechts één over. Hiermee zijn vier dorpsgemeentes in de loop der tijd geëvolueerd tot een streekgemeente. Deze kleine kerkgeschiedenis weerspiegelt de ontkerkelijking, gecombineerd met de uitdagingen van het leven in een krimpregio.
Een Predikant als Fotograaf: 'Blije Kerk'
Tot de zomer van 2018 had ik het voorrecht predikant te zijn in de gereformeerde kerk (vrijgemaakt) Blije-Holwerd. Dit bood mij de unieke kans om het leven in en van een dorpskerk van binnenuit mee te maken. Naast mijn pastorale werk, ben ik ook fotograaf. Vanaf het begin van mijn ambt heb ik een fotoproject gestart onder de titel 'Blije Kerk'. Met deze foto's heb ik getracht weer te geven wat ik in mijn leven als dorpspredikant beleefde.
Oorspronkelijk diende het project als een creatieve uitlaatklep voor mezelf en als een middel om gemeenteleden een inkijkje te geven in het werk van een predikant. Al snel realiseerde ik me echter dat dit fotoproject meer inhield dan dat. Later schreef ik in een handzaam boek, getiteld 'Blije Kerk. Alledaagse verbeelding van gereformeerd geloven', dat fotografie zich laat omschrijven als schrijven met licht. Dit fotoproject werpt inderdaad een licht op drie belangrijke aspecten van het leven als predikant in een klein dorp in Noord-Friesland.
- Allereerst belicht het het enigszins onderbelichte beroep van een dorpspredikant.
- Daarnaast werpt het een verrassend nieuw licht op een, voor velen, onbekende regio.
- En ten slotte toont het, soms als kleine lichtpuntjes in de duisternis, wat geloven kan betekenen.
In dit stuk zal ik vooral ingaan op het tweede en derde aspect.
Verrassend Nieuw Licht op een Onbekende Regio
Bij het eerste contact dat de GKV Blije-Holwerd met ons legde, moet ik bekennen dat ik niet direct overdonderd was door enthousiasme. Mijn eerste gedachte was: wie wil er nu aan het 'uiteinde' van de wereld wonen? Gelukkig ontmaskerde mijn vrouw mijn vooroordelen, en hebben we de kennismaking toch doorgezet. Dat is achteraf gezien een uitstekende beslissing geweest, want we hebben een zeer prettige tijd in Blije gehad.
Mijn aanvankelijke aarzeling kwam voort uit het feit dat Blije voor mij niet meer was dan een onbekend stipje op de kaart, een onbekende wereld. Dit veranderde toen dat stipje transformeerde tot een plek waar mensen van vlees en bloed wonen. Dit is wellicht een van de grootste lessen die ik heb geleerd: om als mens en als predikant effectief te kunnen werken en te leven op een bepaalde plek, is het van cruciaal belang om de mensen die daar wonen te leren kennen.
Ik heb me open opgesteld voor het werk dat wordt verricht en het leven dat wordt geleefd in Noord-Friesland. Dit heb ik ook proberen te vangen in mijn foto's. Ik reed mee op tractoren, bezocht regelmatig de melkput van boeren, dronk koffie in de kantine van loonbedrijven en was af en toe op bouwplaatsen te vinden. Daarnaast werd ik lid van de plaatselijke voetbalclub, wat niet alleen bijdroeg aan ontspanning, maar ook hielp om het dorp en de mensen vanuit een ander perspectief te leren kennen. Ik heb geprobeerd, voor zover mogelijk, om midden in het dorp predikant te zijn.
Verder Kijken
De foto van de biddende man, die op de cover van mijn boek prijkt, heb ik lang overwogen. Ik vroeg me af of ik met de keuze voor deze specifieke foto niet juist een vooroordeel over de (dorps)kerk zou bevestigen, namelijk dat het primair een grijze en verouderde aangelegenheid is. Toch heb ik de foto geplaatst, omdat deze veelzeggend is: vol geloof, hoop, eerbied, alledaagse schoonheid en liefde.
Bovendien dwingt de foto de kijker om verder te kijken. Wanneer men de foto omslaat, ziet men op de binnenflap een foto van twee jonge meiden die langs de kerk lopen. Dit illustreert het principe van 'verder kijken', 'met andere ogen kijken' en 'een ander perspectief tonen'. Dit is wat mijn foto's beogen te doen en wat ik mezelf heb proberen aan te leren als predikant.
Natuurlijk waren er momenten van teleurstelling, waarbij ik het gevoel had bezig te zijn met achterhaalde zaken, zeker gezien de krimpende kerkgemeenschap. Toch was er altijd die innerlijke stem die me wees op het nog aanwezige geloof. Soms zo klein als een mosterdzaadje, maar met een ongekende kracht. Ik heb geleerd om niet primair te kijken naar aantallen, maar veel meer te handelen vanuit het principe: 'waar een of twee vergaderd zijn in mijn naam, daar ben ik erbij'. Dit houdt in dat ik op zoek ging naar schoonheid en kracht in kleinheid en kwetsbaarheid.
Ik ben hierin niet naïef of wereldvreemd. Het is ontegenzeggelijk een uitdaging om in dorpen met kleine gemeenschappen de kerk levendig te houden. In een krimpende gemeenschap kunnen teleurstelling, frustratie of benauwdheid gemakkelijk de overhand krijgen. Daarom heb ik het als een uitdaging gezien om creatief op zoek te gaan naar manieren om het geloof met elkaar te delen en ruimte voor elkaar te creëren. In een kleine gemeenschap kan de aandacht voor elkaar soms zo intens zijn, dat de adem langzaam verdwijnt.
Kleine Lichtjes in de Duisternis
Naast het fotoboek is er, mede in het kader van Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018, ook een foto-expositie 'Blije Kerk' georganiseerd. Deze expositie werd geopend door een van mijn leermeesters, Barend Kamphuis, emeritus hoogleraar Systematische Theologie aan de Theologische Universiteit Kampen. Tijdens de opening sprak hij de volgende eervolle woorden, waarmee ik dit stuk graag wil afsluiten. Misschien heb ik als fotograferende dominee in een dorp vooral geleerd om anders naar de werkelijkheid te kijken.
"Onze werkelijkheid is opgehangen aan die transcendente werkelijkheid. We hangen aan de draden van Gods genade en liefde boven de afgrond van het niets. En dat geeft ons hele bestaan waarde, relatieve waarde, maar toch waarde. God laat ons niet over aan de zinloosheid. Hoe kwetsbaar ons bestaan ook is, het wordt toch gedragen door een kracht die deze werkelijkheid verre te boven gaat. Keer op keer zie ik dat terug in Maartens foto's. Niet alleen in kerkdiensten en bij gebeden, maar ook in die hoge hemel boven het Friese land, of bij de kleine Nathan die vol vertrouwen een stal binnenstapt en in zoveel andere dingen. Een hele wereld die in zichzelf weinig verhevens heeft, maar die toch alleen maar mogelijk is dankzij de hoge werkelijkheid van het evangelie. Dat maakt de foto's zo spannend voor mij. Je kijkt niet alleen naar wat er precies is vastgelegd, maar je probeert erachter te kijken, erdoorheen, erboven uit."
Meer lezen en/of zien? Maarten Boersema, 'Blije Kerk'. Ds. Maarten Boersema is predikant in Leiden (GKV).