De Gereformeerd Vrijgemaakte Kerk (GKV) Enschede Oost sluit na 129 jaar haar deuren. Deze sluiting is het gevolg van vergrijzing, het vertrek van leden en financiële tekorten, wat de situatie onhoudbaar maakt. Voorzitter van de Kerkenraad GKV Enschede Oost, Dick Laan, bevestigt dat het kerkgebouw en de bijbehorende gebouwen aan de Oldenzaalsestraat verkocht zullen worden. Hoewel de concrete invulling van de herbestemming nog wordt uitgewerkt, zal de maatschappelijke bestemming van het kerkgebouw behouden blijven.
De geschiedenis van de GKV Enschede Oost gaat ver terug. Het oorspronkelijke kerkgebouw aan de Wilhelminastraat werd geopend in 1894, en vele generaties hebben er hun kerkelijke gemeente gehad en er elke zondag de diensten bijgewoond. De sluiting wordt door Laan als een verdrietige zaak ervaren, maar als onvermijdelijk beschouwd, gezien de landelijke trend van leeglopende kerken. De gemeente van GKV Enschede Oost, bestaande uit ongeveer 250 leden, zal op zoek moeten gaan naar een nieuwe kerkelijke gemeente. Er zijn gelukkig zeven gereformeerde kerken in Enschede waar plaats is. GKV Enschede Oost is één van deze kerken en bezit het kerkgebouw aan de Wilhelminastraat 18, met daarachter aan de Oldenzaalsestraat een verenigingsgebouw genaamd 'De Blikopener' en twee appartementen. De gemeente komt elke zondag bijeen om God te ontmoeten, Zijn Woord te bestuderen en dankbaarheid te uiten door zang en gebed.
De formele goedkeuring van de sluiting door de regionale vergadering van kerken (de classis) wordt verwacht in de tweede helft van maart. Na deze goedkeuring zal de sluiting definitief zijn.
De Sint-Jozefkerk: Een Neogotische Basiliek aan de Oldenzaalsestraat
Een ander markant kerkgebouw aan de Oldenzaalsestraat is de Sint-Jozefkerk, een Rooms-Katholieke kerk die in de jaren 1893 en 1894 werd gebouwd. Deze kerk diende oorspronkelijk om kerkruimte te bieden aan de textielarbeiders die eind 19e eeuw naar Enschede kwamen. De bouwplannen werden ingediend in maart 1890, als reactie op de toename van het aantal parochianen in de Sint-Jacobusparochie. Het ontwerp van de kerk, gebouwd in neogotische stijl, is van de architect Joseph Cuypers, in nauwe samenwerking met Jan Stuyt.
De Sint-Jozefkerk is een neogotische basiliek met drie beuken en zeven traveeën. De kerktoren, die tegen de voorgevel is geplaatst, is met 77 meter de hoogste kerktoren van Enschede en daarmee het op één na hoogste gebouw van de stad, na de Alphatoren (101 meter). De kerk heeft de status van Basiliek, hoewel deze term zowel bouwkundige als kerkelijke betekenissen kent.
Artistieke en Restauratieve Waardes van de Sint-Jozefkerk
Het interieur van de Sint-Jozefkerk bevat unieke en uitgebreide interieurschilderingen van kunstenaar Joan Collette. Deze schilderingen nemen een belangrijke plaats in de Nederlandse kunstgeschiedenis van het begin van de 20e eeuw in. Door de sloopwoede van kerken aan het einde van de 20e eeuw zijn veel van Collette's interieurs verdwenen, wat de huidige staat van de schilderingen in de Sint-Jozefkerk, die allen in goede staat verkeren, extra bijzonder maakt. Restauratie van dit unieke geheel is hierdoor mogelijk. De overgeschilderde muurschilderingen in de zijbeuken kunnen worden hersteld met speciale vrijleg-stoomtechnieken.
De deuren van het triforium (de gang boven de zijbeuken) zijn oorspronkelijk geschilderd door Joan Nicolaas Koenraad Collett (1889-1958), een leerling van Jan Toorop. Collett was kunstschilder, glasschilder en tekenaar, gespecialiseerd in landschappen, portretten, tekeningen en stadsgezichten. De restauratie van deze deuren, uitgevoerd door drs. Katherine Kolff, duurde ruim anderhalf jaar.
De kerk is momenteel eigendom van de stichting behoud Jozefkerk en ontving in 2011 subsidie van de provincie Overijssel voor dit Rijksmonument. Naast een figuratieve schildering in de zuidbeuk, moet nog een aanzienlijk deel van het restauratieplan worden uitgevoerd om de iconografie van Collette te voltooien. Dit omvat het vrijleggen en restaureren van zes figuratieve muurschilderingen in de noordbeuk, de reconstructie van decoratieschilderingen en gevelvlakken, de monochrome basementen met biechtstoelen, de zuilen en de wand achter het Jozefaltaar. Ook het herstel van het koor van de kerk, inclusief de restauratie van de 'trompe l'oeil' draperie van de schilder Terörde op het basement rondom het hoofdaltaar, staat gepland. De gehele restauratie moest voltooid zijn op 31 december 2013.
Symboliek en Herstel van de Sint-Jozefkerk
De tegelvloer op het altaar toont een afbeelding van de Heilige Georgius (Sint Joris) met de draak. Sint Joris wordt traditioneel afgebeeld als de doder van de draak, die symbool staat voor het heidendom. Waarschijnlijk is Sint Joris de patroonheilige van de Sint-Jozefkerk.
Na voltooiing van de restauratie krijgen de Sint-Jozefkerk het kruis en de haan terug op de toren. Het 12 meter hoge kruis weegt 700 kilo, terwijl de haan met 20 kilo aanzienlijk lichter is. De restauratie van de kerk duurde 2,5 jaar. Tot de bouw van de Alphatoren was de toren van de Sint-Jozefkerk het hoogste gebouw van Enschede.
Kerkelijke Geschiedenis en Diversiteit in Enschede
De Jacobuskerk aan de Oude Markt werd voltooid in 1841 en zou in 1932 vervangen worden door een nieuw gebouw. De Sint-Jacobus de Meerdere parochie in Enschede bestond al sinds 1837, met een eerste kerk in 1820. De Sint-Jozefkerk aan de Oldenzaalsestraat werd ingewijd in 1894.
De Sint-Jozefkerk werd gebouwd in een periode waarin het percentage Rooms-Katholieken in Enschede rond de 29% lag. Alphons Ariëns, een priester in Enschede van 1886 tot 1901, speelde een belangrijke rol als volksvriend en initiator van initiatieven ter bestrijding van armoede en alcoholverslaving. De 20e eeuw kende een grote bloeiperiode voor het kerkelijk leven in Enschede, met mogelijk tot tien kerkgebouwen.
Anno nu is er nog maar één zelfstandige parochie in Enschede-stad, terwijl andere parochies opgaan in bredere verbanden met omliggende plaatsen. De Nederlands Hervormde Kerk was een belangrijke religieuze stroming, met een markebestuur dat een hervormde gemeente stichtte. De oorsprong van de Nederduits Gereformeerde Kerk dateert uit 1834, gevolgd door de gereformeerde kerk aan de Wilhelminastraat.
De bevolking van Enschede bestond in 1899 voor 5,9% uit gereformeerden. Het percentage Joodse inwoners was destijds ongeveer 3,1%, met rond de 50 Joodse mannen die de erediensten bijwoonden. Er was een sjoel in de Walstraat, evenals een Joodse school. Ook zijn er in de loop der tijd diverse apostolische gemeenten en de Islam in Enschede gevestigd.
Recente Ontwikkelingen en Toekomstplannen
Het gebouw aan de Oldenzaalsestraat was al bijna twee jaar niet meer in gebruik als kerk door het Apostolisch Genootschap. De gemeenschap werd in juni 2017 verdeeld over twee andere gemeenschappen van het Apostolisch Genootschap in Enschede. Na een onderhoudsbeurt diende het gebouw aan de Oldenzaalsestraat tijdelijk als opvanglocatie.
De krimp van drie naar twee gemeenschappen binnen het Apostolisch Genootschap in Enschede had te maken met de vrijwilligersstructuur. De woordvoerder gaf aan dat het vormen van twee grotere gemeenschappen beter is voor het behoud van de vrijwilligersstructuur voor de toekomst. De vrijzinnig religieus-humanistische organisatie die het markante pand heeft gekocht, wenst nog geen mediainformatie te verspreiden, maar laat weten dat er overeenstemming is met een koper die een invulling voor ogen heeft die past bij de historie van het gebouw. De verkoop is nog niet verwerkt in het Kadaster en het complex staat nog op naam van het Apostolisch Genootschap in Baarn.
tags: #gkv #kerk #enschede #oldenzaalsestraat