De geschiedenis van het Hervormd Centrum in Stedum is nauw verbonden met de ontwikkeling van het dorp, met name op het gebied van onderwijs en gemeenschapsleven. Dit centrum, dat oorspronkelijk de Gereformeerde School huisvestte, heeft door de jaren heen verschillende transformaties ondergaan, mede dankzij de inzet van vrijwilligers en de verkrijging van subsidies.
Onderwijs in Stedum: Van Christelijke School tot Basisonderwijs
Voordat de Gereformeerde School aan de Bedumerweg 33 werd gebouwd, bezochten kinderen van hervormde en gereformeerde huize de Christelijke School aan de Bedumerweg 8. Later werd deze school omgedoopt tot Hervormde CVO school.
De Openbare School was destijds gevestigd aan het Klokkenpad. Van 1946 tot 1959 vonden de kleuters onderwijs aan de Bedumerweg 33. In 1959 werd het Kleuterhofje geopend aan het Klokkenpad. De fusie van kleuter- en lager onderwijs tot basisonderwijs vond plaats in 1985. In diezelfde periode verhuisde de openbare school naar nieuwbouw aan de Hilmaarweg, terwijl het voormalige pand aan het Klokkenpad dienst ging doen als brandweerkazerne.
De Hervormde School verhuisde in 1953 naar nieuwbouw achter het oude schoolgebouw. Het oorspronkelijke gebouw kreeg de functie van Hervormd Centrum. Vanwege een afname van het aantal leerlingen gingen beide bijzondere scholen in 1972 samen verder als CBS De Crangeborg aan de Bedumerweg 33. Het schoolgebouw aan de Bedumerweg 6 werd sindsdien gebruikt als voetbalkantine. In 2016 fuseerden basisscholen De Bongerd en Crangeborg tot De Klaver, die eerst aan de Bedumerweg 33 en nu in een aardbevingsbestendige nieuwbouw aan de Hilmaarweg 19 gevestigd is.
Renovatie en Huidige Faciliteiten van het Hervormd Centrum
Het gebouw van het Hervormd Centrum heeft een aanzienlijke renovatie ondergaan, die ongeveer 15 jaar in beslag nam. Door middel van het aanvragen van subsidies, het organiseren van rommelmarkten, het inzamelen van oud papier en de inspanningen van vele vrijwilligers is het gebouw volledig gemoderniseerd. De keuken is verplaatst en aangepast aan de huidige eisen, en de toiletgroep is eveneens gemoderniseerd.
Momenteel beschikt het centrum over een goed uitgeruste keuken en toiletgroep. Daarnaast zijn er twee zalen beschikbaar die elk plaats bieden aan ongeveer 25 personen. Een grotere zaal met een podium, geschikt voor circa 75 personen, kan door middel van een vouwwand worden gekoppeld aan een kleinere zaal, waardoor een grotere, gecombineerde ruimte ontstaat.
Vroeger werden er ook discoavonden georganiseerd op zaterdagavond voor de jeugd, onder de naam Session Colibri.
De Bartholomeuskerk: Een Historisch Monument
De Bartholomeuskerk, een romaan-gotische kerk uit de dertiende eeuw, vormt een belangrijk historisch element in het centrum van Stedum. De huidige kerk, gewijd aan de apostel Bartholomeüs, heeft in de vroege middeleeuwen voorgangers gehad in de vorm van houten kerken en een tufstenen kerk, waarvan de overblijfselen nog steeds te vinden zijn in en rond de kerk.
Aan de noordkant van de kerk bevindt zich een pad van stapstenen, samengesteld uit sarcofaagresten, grafplaatdelen en rode zandsteen, gedateerd uit de twaalfde eeuw. De kerk, gelegen op een van de twee wierden waar Stedum op gebouwd is, is een bakstenen kruiskerk met een zadeldaktoren, gebouwd rond 1250-1275. Het onderste deel van de toren is van nog iets eerdere datum, met zichtbare tufsteen in de voet.
De oorspronkelijk losstaande toren werd later verhoogd en voorzien van een binnentoren met klokkenstoel. In de toren hangt een Mariaklok uit 1300. De bouwstijl wordt gekenmerkt als laat-romaans, ook wel romanogotiek genoemd, en de Bartholomeuskerk wordt beschouwd als een hoogtepunt van deze stijl.
Architectuur en Interieur van de Bartholomeuskerk
Eind vijftiende eeuw werd het koor van de kerk uitgebreid met een gotische, vijfzijdige aanbouw. De sacristie, later de consistorie, is een vroeg-zestiende-eeuwse laat-gotische aanbouw. Binnenin de kerk bevinden zich gewelfschilderingen uit de late vijftiende eeuw.
Op het koor staat een marmeren graftombe, vervaardigd in het atelier van Rombout Verhulst, ter nagedachtenis aan Adriaan Clant, borgheer van de toenmalige borg Nittersum in Stedum. Adriaan Clant was medeondertekenaar van de Vrede van Münster in 1648 namens Groningen Stad en Ommelanden.
Het interieur kenmerkt zich door rijk houtsnijwerk uit de tweede helft van de zeventiende eeuw, waaronder banken, een preekstoel en een herenbank. Het orgel werd gebouwd in 1680, en de kerkvloer dateert uit 1668. Deze werkzaamheden werden uitgevoerd in opdracht van Johan Clant, de zoon van Adriaan Clant. Het huidige orgel, gebouwd in 1791 door Dirck Lohman en Zn. uit Emden, bevat nog deels ouder pijpwerk uit 1680.
De kerk is eigendom van de Hervormde Gemeente en kan bezichtigd worden, eventueel met rondleiding. Sleuteladressen zijn bij de kerkdeur en op korte afstand verkrijgbaar.
De Pastorie en Garage: Architectonische Waardering
De pastorie met aangebouwde garage, ontworpen in 1933 door architect P. Rozema uit Appingedam, is gebouwd in een stijl die verwant is aan de Delftse School. Dit pand vormt een aanvulling op de reeds van rijkswege beschermde NH-kerk en toren (Rijksmonumentnummer 34504).
De pastorie is opgetrokken op de locatie van een oude weem. In het interieur zijn schilderingen op glas aanwezig, met afbeeldingen van onder andere Johan Clant en landelijke taferelen, die waarschijnlijk afkomstig zijn van de weem. Johan Clant woonde op de borg Nittersum en was unicus-collator van de kerk. Zijn vader, Adriaan, vertegenwoordigde de Ommelanden tijdens het sluiten van de Vrede van Munster.
De pastorie is gelegen naast de NH-kerk en toren op een groot, omgracht terrein, omgeven door leilinden, op de wierde in het centrum van Stedum. De tuin wordt onderhouden door de Stichting Landschapsbeheer Groningen. Het pand is bereikbaar via een oprijlaan, omgeven door leilinden, met een niet-origineel hek aan de rechter voorzijde.
De twee verdiepingen hoge, deels onderkelderde pastorie heeft een nagenoeg rechthoekige plattegrond. Het is opgetrokken in donkerrode baksteen en gedekt door een zadeldak met zwarte Romaanse pannen. Kenmerkend zijn de overkragende houten goot, twee gemetselde schoorstenen, en beschoten dakkapellen. Sierankers en vlechtwerk in de topgevels dragen bij aan de esthetische waarde.
De entree bevindt zich in het risaliet van de voorgevel (westzijde). De dubbele houten deuren met glas-in-lood zijn opgehangen aan ijzeren kabels. Boven de deuren bevindt zich een halfrond bovenlicht met decoratieve houten roedenverdeling en glas-in-lood. De stoep is aan weerszijden voorzien van een bakstenen muurtje en bloembak.
De garage, opgetrokken in donkerrode baksteen, wordt gedekt door een zadeldak met zwarte Romaanse pannen. De voorzijde (zuidgevel) heeft twee getoogde, opgeklampte houten deuren met ijzeren gehengen. De achtergevel (noordzijde) bevat een tweedelige houten deur met vierruits venster en zijlicht.
Gemeenschapszin en Ontwikkeling: Het Clubhuis Project
Een inspirerend voorbeeld van gemeenschapszin en samenwerking in Stedum is te vinden in het project voor een gezamenlijk clubhuis. Een man uit het westen, die de gemeente Loppersum financieel moest ondersteunen, stelde voor om een clubhuis te realiseren.
Het schaats- en tennisbestuur, samen met vertegenwoordigers van de scouts, verkreeg het clubhuis en de banen voor een symbolisch bedrag van één euro, met een aanvullende financiële bijdrage voor herstel of de aanschaf van gebruikte materialen. Dit idee vereiste echter een andere benadering, aangezien het onderkomen gedeeld zou moeten worden door verschillende groepen.
Met de hulp van een scoutingleider met een uitgebreid netwerk en ervaring in fondsenwerving, werden concrete plannen gevormd. Een stichting werd opgericht met vertegenwoordigers van drie verenigingen. Al snel werd duidelijk dat een bredere positionering als ontmoetingsplek voor het hele dorp de kans op subsidie zou vergroten. Aangezien van tennissers en scouts weinig financiële opbrengst te verwachten was en verhuur aan derden geen stabiele exploitatiebasis bood, werd gezocht naar een vierde partij.
Na gesprekken over de financiële omzet van de Schuttersvereniging bij hun bijeenkomsten, werden de statuten aangepast. De stichting bestond nu uit vier verenigingen en omvatte plannen voor een deelbare kantine met een eigen, afgesloten schietbaan, strategisch gelegen tussen de ijsbaan en de tennisbaan.
Dankzij het netwerk van de clubs en creatieve bijeenkomsten werd het hele dorp achter het project geschaard. Dit viel in goede aarde bij de provincie, de gemeente en fondsen. Het project resulteerde in een plek waar het dorp trots op kan zijn, gewaardeerd door de diverse gemeenschapsgroepen en het samenwerkingsverband. De exploitatierekening klopt en de renteloze aandelen worden jaarlijks uitgeloot en uitbetaald. De gezamenlijke inspanning en het proces van samenwerking worden als bijzonder waardevol ervaren, nog meer dan het uiteindelijke resultaat.
Toekomstige Activiteiten en Uitnodigingen
Het Hervormd Centrum en de Bartholomeuskerk blijven actief in het organiseren van diverse evenementen voor de gemeenschap. Zo wordt er van harte welkom geheten op een Paas-lunch op vrijdag 27 maart 2026, voor iedereen, ongeacht leeftijd of woonplaats.
De kerkdiensten vinden plaats in de Bartholomeuskerk (Hoofdstraat 1). De morgendienst begint om 9.30 uur, en de avonddienst om 19.00 uur is een jeugddienst, waarbij de eigen predikant ds. M. van Genderen voorgaat. Ook is er een dienst in het kerkje van Lellens (Borgweg 17) op woensdagavond 11 maart, met medewerking van ds. M. In diverse diensten gaan predikanten zoals ds. C.G., ds. M., ds. A.W., ds. J.A., en ds. G.J. voor.