De vraag naar het verschil tussen katholieken en christenen is vergelijkbaar met de vraag naar het verschil tussen spaghetti en pasta. Spaghetti is een soort pasta, maar pasta is niet altijd spaghetti. Alle christenen, dat wil zeggen allen die het christelijk geloof aanhangen, geloven in Jezus Christus als de mensgeworden Zoon van God. Het christelijk geloof belijdt één God, die bestaat uit drie personen: Vader, Zoon en Heilige Geest. Jezus was zowel God als mens. Door zijn lijden, sterven en opstanding heeft Hij de wereld verlost van de greep van het kwaad.
Katholiek is christelijk, maar niet elke christen is katholiek. Er bestaan verschillende stromingen binnen het christendom. Katholieken en orthodoxen delen het geloof dat God zich heeft geopenbaard, en dat deze openbaring wordt weergegeven in de Heilige Schrift (de Bijbel) en de Traditie (de kerkelijke overlevering). Zowel de Katholieke Kerk als de Orthodoxe Kerk(en) worden geleid door bisschoppen, die worden beschouwd als de opvolgers van de apostelen van Jezus Christus. De apostelen waren de twaalf meest directe leerlingen van Jezus.
Stromingen binnen het Christendom
Binnen het protestantisme bestaan er vele stromingen. Katholieken benadrukken dat Jezus één apostel, Simon Petrus, als leider aanwees. Omdat Petrus het eerste hoofd was van de christengemeenschap in Rome, bekleedt de bisschop van Rome het zogenaamde Petrus-ambt. De bisschop van Rome, oftewel de paus, is niet alleen hoofd van het bisdom Rome, maar ook herder van de katholieke wereldkerk.
Sacramenten
Veel christelijke kerken kennen zeven tekenen waardoor Jezus werkzaam is, de zogenaamde sacramenten: doopsel, vormsel, eucharistie (communie), de wijding tot het drievoudige ambt (bisschop, priester, diaken), de biecht, de ziekenzalving en het huwelijk. De Rooms-Katholieke Kerk erkent deze zeven sacramenten, waarbij de viering van de eucharistie centraal staat. Katholieken eren heiligen en bidden tot hen voor hulp. Maria, de moeder van Jezus, heeft een speciale plaats in het geloof.
Protestanten geloven dat de Bijbel de enige autoriteit is voor hun geloof en leven (Sola Scriptura). De meeste protestantse kerken erkennen slechts twee sacramenten: de doop en het avondmaal (eucharistie). De erediensten in protestantse kerken zijn vaak eenvoudiger en minder ceremonieel dan in de Rooms-Katholieke Kerk. In de Oosters-Orthodoxe Kerk zijn iconen (heilige afbeeldingen) van groot belang; ze worden gezien als manieren om contact met de hemel te maken en om met heiligen en martelaren in de hemel te communiceren. De Oosters-Orthodoxe Kerk heeft een hiërarchische structuur met patriarchen, bisschoppen en priesters, maar kent geen paus.
Historische en Geografische Verdelingen in Nederland
In de Nederlandse samenleving speelde religieuze identiteit een belangrijke rol, waarbij het geloof verinnerlijkt en deel werd van het dagelijks gedrag. Katholieken waren in één kerkelijke organisatie verenigd en waren in bepaalde delen van het land sterker aanwezig dan elders. De geografische verdeling van katholieken en orthodoxe protestanten was niet uniform. In het zuidwesten naar het noordoosten trof men nauwelijks katholieken aan, terwijl in andere gebieden de bevolking juist vrijwel volledig katholiek was. Deze verdelingen waren anders van aard dan de verschillen binnen het protestantisme.
De concentratie van orthodoxe protestanten was over het algemeen geringer dan die van katholieken. De aard van de verdelingen verschilde; zo was er in de noordelijke provincies een andere religieuze samenstelling dan in het westen van het land. De religieuze identiteit was vaak gerelateerd aan de geboorte en de gemeenschap waartoe men behoorde.
Organisatie en Ontwikkelingen binnen het Protestantisme
Binnen het protestantisme ontstonden in de negentiende eeuw landelijke gemeenschappen van gelijkgezinden. De organisatie van de publieke kerk in de Republiek was opgebouwd uit classes, organisatorische eenheden die grofweg twintig tot vijfentwintig gemeenten rond een belangrijke stad omvatten. De theologische kleur van predikantsplaatsen binnen de Hervormde Kerk werd bepaald, waarbij onderscheid werd gemaakt tussen verschillende richtingen.
De mentale houding van predikanten, de aard van het predikantschap en de manier waarop gemeenten predikanten beroepen of afwijzen, zijn factoren die de ontwikkeling van het protestantisme hebben beïnvloed. Het Nederlandse predikantschap heeft in de loop der tijd aanzienlijke veranderingen ondergaan, mede door de nationale integratie en de homogenisering van het predikantenkorps. De opkomst van handboeken voor predikanten in de achttiende eeuw had invloed op het aanzien van de predikant en het predikantenkorps als geheel.
Polarisatie en Verzuiling
De polarisatie binnen het protestantisme, die leidde tot de vorming van kerkelijke partijen en verzuiling, begon in de negentiende eeuw. De opkomst van de moderne massapolitiek en de politieke ontwikkelingen in Nederland, zoals de strijd tussen liberalen en confessionelen, speelden hierbij een cruciale rol. Het orthodoxe protestantisme ontwikkelde zich als een kerkelijke partij die zich richtte op de sociale positie van het orthodoxe volksdeel.
Het concept van de drie volksdelen - orthodoxe protestanten, liberalen en katholieken - werd belangrijk in de ideologie die de verzuiling rechtvaardigde. Hoewel er in de geschiedenis van het Nederlandse protestantisme verschillende conflicten en twisten waren, zoals de remonstrantse twisten en de strijd tussen de aanhangers van Coccejus en Voetius, kan men niet spreken van een directe continuïteit of voortzetting tussen deze conflicten en de negentiende-eeuwse polarisatie. De aspecten van deze conflicten waren verschillend van aard.
De geschiedenis van het Nederlandse Rijk (1581-1975) | Complete historische documentaire over de heerschappij van Nederland
De rol van de Nationale Bureaucratie en Organisatie
Na 1816 werd de kerk in Nederland georganiseerd binnen een nationale bureaucratie, wat resulteerde in een hiërarchische en gecentraliseerde organisatie. Deze reorganisatie transformeerde de kerk tot een werkelijk nationaal lichaam. De kerkelijke organisatie vóór 1816, ten tijde van de Republiek, was anders van aard. De kerkelijke structuren en de manier waarop gemeenten functioneerden, werden beïnvloed door zowel lokale als landelijke factoren.
De procedure voor het bepalen van de theologische kleur van predikantsplaatsen en de analyse van de verdeling van predikanten leverden verrassende resultaten op. De polarisatie begon rond het begin van de twintigste eeuw, waarbij politieke ontwikkelingen een grotere rol speelden dan lokale factoren. Dit resultaat wijkt af van gangbare opvattingen, die vaak uitgaan van de ontplooiing van een al bestaande religieuze groep.
Geloofsovertuigingen en Praktijken
De protestantse scholastiek ontwikkelde zich uit de behoefte om de kerkelijke leer duidelijk te definiëren en te verdedigen. Waar vrijzinnig-protestanten afstand nemen van traditionele geloofsuitspraken, blijven orthodoxe protestanten vasthouden aan het gezag van de Bijbel als Gods geïnspireerde Woord en aan de leer zoals verwoord in algemeen-christelijke belijdenisgeschriften, zoals de Apostolische Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels. De manier waarop deze inhoud gestalte krijgt, varieert, wat zichtbaar is in de omgang met tradities, gebruiken en liturgie.
Onder het begrip 'orthodox-protestantisme' valt een breed scala aan kerkgenootschappen en kerkelijke richtingen, waaronder de orthodox-gereformeerden, de bevindelijk gereformeerden en de evangelischen. De Rooms-Katholieke Kerk kent zeven sacramenten, terwijl protestantse kerken doorgaans twee sacramenten erkennen: de doop en het avondmaal. De erediensten in protestantse kerken zijn over het algemeen eenvoudiger dan in de katholieke en orthodoxe kerken.