De Hervormde Kerk, oorspronkelijk gewijd aan Sint Petrus, is een grotendeels gepleisterd, eenbeukig dorpskerkje. Het koor van de kerk is afgebroken en boven de westgevel bevindt zich een dakruitertje. De kerk komt voor in de kerklijsten van de Dom van 1395 af tot 1552. In 1435 verkregen de inwoners gelijke kerkelijke rechten als Hoorn.
Architectuur en Bouwgeschiedenis
Het Schip en de Muren
Het schip van de kerk bestaat uit zes traveeën die gescheiden worden door eenmaal rechthoekig versneden steunberen. De muurdikte varieert: aan de zuidzijde meet het 70-74, aan de noordzijde 76-82, aan de oostzijde 80 en aan de westzijde 71. Alleen aan de ongepleisterde westgevel is de baksteen zichtbaar, met afmetingen van 18,5 - 19 × 3,5 - 4, 10 lagen 47, afgewisseld met partijen van 17,5 × 4, 10 lagen 52. In de top zijn de afmetingen 21 × 4,5 - 5, met 10 lagen 61. De aanzienlijke muurdikte en een oud wijkruis aan de binnenzijde suggereren dat deze 17e-eeuwse steen slechts een bemetseling betreft, aangebracht na de afbraak van de toren, zoals weergegeven op een tekening uit 1687. Het is niet meer na te gaan of de slechts 4 meter hoge steunberen tegen de westgevel een restant van de toren bevatten, wegens bemetseling.
De noord- en zuidmuren vertonen, waar de pleister afvalt, brokken tufsteen aan het plint. Ook de oostelijke sluitmuur verraadt op sommige plaatsen de aanwezigheid van tufsteen in de ongeveer 2 meter brede oude gedeelten. Het midden is dichtgezet na de afbraak van het koor, dat blijkens de aanzet van de triomfboog en een tekening uit 1726 vrij laag en smal is geweest.
Het Inwendige
Het inwendige van de kerk is in de eerste twee traveeën afgeschoten door middel van een oud eiken schot. De kerk is gedekt door een houten tongewelf. In de eerste twee traveeën is dit gewelf onbeschoten, terwijl de overige traveeën een stuclaag hebben. In de eerste travee zijn de trekbalken nog aanwezig en rusten op geprofileerde consoles. In de andere traveeën zijn deze vervangen door jongere trekbalken die zonder muurstijlen op de muren rusten.
Twee sluitstukken dragen jaartallen: 5105 (waarschijnlijk 1505?) en 1548, wat mogelijk duidt op de bouwdata van het schip. De overige sluitstukken zijn versierd met het wapen van Hoorn, een huismerk, een sleutel (Sint Pieter), een ster en een klok aan een tuimelbalk. Afgietsels hiervan bevinden zich in het Westfries Museum.
De Dakruiter
De dakruiter, die uitwendig in de 19e eeuw vernieuwd werd, is inwendig grotendeels ouder. Op de tuimelbalk is een verminkt jaartal 179 te zien.
Interieur en Meubilair
Preekstoel
De kerk bezit een gave, zwart gelakte eiken preekstoel met een bijbehorend achterschot en klankbord. De kuip is versierd met kussenpanelen tussen gedraaide kolommen en gemerkt met 'i.d / l.l. 1661'. Op het achterschot staat het wapen van Jacobus Pennokius met het jaartal 1661. Er is tevens een eenvoudige koperen preekstoellezenaar gemerkt 'g.o.'.
In een andere beschrijving wordt een preekstoel genoemd met een bijbehorend achterschot van drie panelen en een klankbord. De kuip is versierd met gesneden friezen, kolonnetten en panelen waarop de wapens van Medemblik, Alkmaar, Hoorn, Enkhuizen en Sijbekarspel zijn aangebracht.
Grafzerk
In de noordelijke buitenmuur is een grafzerk uit 1628 gemetseld, met de voorstelling van een ruiter te paard en twee kinderen.
Historische Ontwikkelingen en Restauraties
Vroege Geschiedenis en Verbouwingen
De basis van het huidige kerkgebouw dateert waarschijnlijk uit de 12e eeuw. Dit betreft restanten van een romaanse kerk, opgetrokken uit tufsteen. Op de eerste verdieping en in de berging beneden zijn hiervan nog overblijfselen zichtbaar. Mogelijk heeft er al eerder dan de 12e eeuw een houten kapel op de plaats van de huidige kerk gestaan. De kerk staat op een terp die is opgeworpen op een oude kreekrug, een natuurlijke verhoging in het landschap.
In de 16e eeuw is de kerk grondig verbouwd. De muren werden opgemetseld met bakstenen en de romaanse vensters vervangen door hogere, gotische glas-in-lood ramen. Het jaartal 1547 in het houten gewelf kan zeer goed het bouwjaar van het schip aangeven. In de beide buitenste steunberen aan de oostzijde zijn materialen te onderscheiden die erop wijzen dat dit resten zijn van het afgebroken koor, waartegen het schip is opgetrokken; deze zijn dus vóór 1547 te dateren.
Afbraak van Koor en Toren
De kerk was oorspronkelijk oost-west gebouwd en had een koor dat in 1815 is afgebroken. De vermoedelijk 15e-eeuwse toren, die aan de westzijde stond, is rond 1850 gesloopt en vervangen door de huidige dakruiter. De westgevel suggereert door een zich verjongende uitmetseling de onderbouw van een toren.
In 1815 is het grootste deel van de kerk afgebroken vanwege de slechte staat, waarbij de achtermuur werd dichtgemetseld. Daarmee verdween het koor, wat na de Reformatie als overbodig werd beschouwd.
Restauraties en Nieuwe Elementen
In de jaren '60 van de vorige eeuw is de kerk uitgebreid gerestaureerd. Binnen in de kerk werden de muren opnieuw bepleisterd, het houtwerk geschilderd en er kwam een ander doophek.
Het orgel dateert uit 1883 en is gebouwd door Van Dam & Zoon uit Leeuwarden. De grondlegger van de firma, Lambertus van Dam, werkte als leerling in de werkplaats van de bekende Groningse orgelbouwer Albertus Anthoni Hinsz. Hinsz bouwde onder andere beroemde orgels in de Bovenkerk te Kampen en de Martinikerk te Bolsward. Lambertus van Dam vestigde zich in 1779 als zelfstandig orgelmaker in Leeuwarden. Het bedrijf ging door de jaren heen over van vader op zoons. Vier generaties "Van Dam" hebben tussen 1779 en 1926 ruim 250 nieuwe orgels door het hele land afgeleverd. De firma Flentrop heeft het orgel gerestaureerd met als adviseur Jan Jongepier. In 1998 was de restauratie klaar en werd het historische Van Damorgel feestelijk in gebruik genomen.
Op zondagmiddag 7 mei 2023 werd bij de kerk van Sijbekarspel het herplaatste beeld van een meisjeshoofd onthuld door Marijke Wijdenes. Tijdens de renovatie in 2022 moest het verplaatst worden.
Documentaire over Geschiedenis van de Grote of Maria Magdalena kerk te Goes [NL] in Dutch language
Kerkelijke Geschiedenis en Symboliek
Van Rooms-Katholiek naar Protestants
Tot circa 1576 was de kerk in gebruik als R.K. kerk en gewijd aan de heilige Laurentius. Sinds de Reformatie is de kerk protestants en momenteel in het bezit van PKN ‘Het Vierkant’.
Het Mariabeeld en de Preekstoel
In de zeventiende eeuw vond een dominee dat het Mariabeeld met het kindje Jezus in haar armen niet in de kerk thuishoorde. De handgesneden panelen van de preekstoel dateren ook uit die tijd. De panelen van de preekstoel zijn ongebruikelijk versierd met vijf uitgesneden wapens: in het midden het wapen van Sijbekarspel, en aan de zijkanten die van Hoorn en Enkhuizen, Alkmaar en Medemblik. Deze dateren uit de 17e eeuw.
Na de Reformatie werd de kerk in 1576 protestants. Beelden van Maria hoorden daar niet meer thuis. Toch was er zo'n zestig jaar later nog altijd een Mariabeeld aanwezig in deze kerk. Kennelijk vonden de Gereformeerde dominees die er preekten het geen probleem. Tot het er in 1638 uitgeknikkerd werd door de pasbenoemde predikant Antonius Roylandus, die ook het blauwe stenen doopvont liet verwijderen. Het Mariabeeld was geen eenvoudig beeld in een nis, maar stond op een grote kroon, hangend boven de hoofden van de gelovigen. Dit wordt ook wel een Marianum genoemd, waarbij twee beelden ruggelings tegen elkaar geplaatst zijn. Het beeld uit de Sint-Leonarduskerk in Zoutleeuw (1534) is een voorbeeld van hoe het eruit gezien kan hebben.
Uit kerkeraadsnotulen blijkt dat schoolmeester Marten Willemszoon ook invloed had op de verwijdering van het beeld. Hij zat 'in de bank' en zijn handtekening staat onder stukken uit die periode.
Het Doopvont
Het blauwe stenen doopvont, dat in 1638 samen met het Mariabeeld werd verwijderd, is later teruggevonden tijdens een restauratie in de jaren vijftig. Het lag mogelijk jarenlang in de kerktuin.
Overige Bezienswaardigheden en Archeologische Vondsten
De Klokken
In het torentje bevindt zich een oud uurwerk en een klok uit 1682, gegoten door Laurens Brinckhuysen in Enkhuizen. De klok is voorzien van het inschrift 'laurens brinckhuysen me fecit, enchusae anno 1682; n. kos secrets. a. koomen. bmr;' en de wapens van Sijbekarspel, Kos en Koomen. De Rooms-Katholieke Kerk bezit een klokje uit 1695 van Cl. Verschillende.
De klok uit het torentje van de Hervormde Kerk werd in de jaren '40-'45 van de 20e eeuw voor de oorlogsindustrie naar Duitsland getransporteerd om omgesmolten te worden.
Het Woiffie van Sijbekarspel
Na het bezoek aan de kerk kan men het weiland achter de boerderij 'Zorg en Hoop' bezoeken, waar het skelet van het woiffie van Sijbekarspel is gevonden. Het 'woiffie' (Westfries voor vrouwtje) is de oudste vrouw die in West-Friesland is teruggevonden. Haar skelet werd in 1989 opgegraven en kreeg de naam Mies. Ze leefde in de late Steentijd, ongeveer 4500 jaar geleden. Het skelet, dat een gat in de schedel vertoonde, is begraven in hurkhouding. Het skelet van Mies is opgeslagen in het Huis van Hilde, maar bevindt zich in een slechte en gefragmenteerde staat in het depot.
Krachtplek en Leylijnen
Het grasveld aan de oostkant van de kerk wordt beschouwd als een van de sterkste energiepunten, waar een leylijn van Keins via Barningerhorn naar Sijbekarspel loopt. Deze lijn vervolgt zijn weg via Wognum en Risdam naar Schellinkhout.
tags: #hervormde #kerk #sijbekarspel