De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) kent een onopgeefbare verbondenheid met het volk Israël. Dit principe, vastgelegd in artikel 1.7 van de kerkorde, is het resultaat van decennialange theologische bezinning en historische ontwikkelingen in de relatie tussen kerk en Jodendom. Deze verbondenheid is niet alleen theologisch, maar ook historisch geworteld en heeft diepgaande implicaties voor het zelfverstaan van de kerk.
De Stichting van de PKN en de Formulering van de Kerkorde
Na de kerkfusie in 2004, waarbij onder andere de Nederlandse Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken opgingen in de PKN, ontstond er discussie over de precieze formulering van de verbondenheid met Israël. Het oorspronkelijke voorstel om te spreken van "onlosmakelijk verbonden" werd door de meerderheid als te breed ervaren, omdat dit ook de staat Israël zou kunnen omvatten. De uiteindelijke formulering "onopgeefbare verbondenheid met het volk Israël" werd gekozen om expliciet de focus te leggen op het Joodse volk, en niet op de staat Israël of diens politiek.
Het woord "onopgeefbaar" is opvallend en wordt in het dagelijks taalgebruik zelden gebruikt. Het benadrukt de duurzaamheid en het fundamentele karakter van deze verbondenheid. Het is een bewuste keuze die voortkomt uit de lange en vaak pijnlijke geschiedenis tussen kerk en Jodendom.
Historische Context: Van Vreemding tot Heroriëntatie
De relatie tussen de kerk en het Jodendom kent een geschiedenis van bijna tweeduizend jaar, gekenmerkt door zowel vijandigheid als momenten van interesse. In de vroege kerk ontstond een dominante theologie die stelde dat de kerk de plaats van Israël had ingenomen als uitverkoren volk van God. Het niet erkennen van Jezus als Messias leidde ertoe dat Israël onder het oordeel van God zou vallen. Deze opvatting droeg bij aan eeuwenlange discriminatie en vervolging van Joden in de christelijke wereld, wat uiteindelijk leidde tot antisemitisme.
Twee cruciale gebeurtenissen in de twintigste eeuw hebben deze relatie diepgaand veranderd:
- De Holocaust: De massamoord op Europese Joden door nazi-Duitsland schokte de wereld en leidde in de kerk tot een gevoel van schaamte en een herbezinning op de plaats van Israël.
- De oprichting van de staat Israël (1948): Dit historische feit stimuleerde nieuw nadenken over geloof, volk en staat, en leidde in sommige kringen tot de verwachting dat dit een teken van de eindtijd was.
Deze ontwikkelingen leidden tot een hernieuwde waardering voor het Joodse geloof, de Joodse theologie en literatuur, en een erkenning van Gods blijvende trouw aan het Joodse volk. Dit inzicht vormt de basis voor de formulering van de "onopgeefbare verbondenheid".
Theologische Grondslagen van de Verbondenheid
Theologisch gezien is de verbondenheid met Israël geworteld in de gedeelde Bijbelse erfenis. Zowel het Jodendom als het christendom gaan terug op de God van Abraham, Isaak en Jacob. De Hebreeuwse Bijbel (Tenach) is gemeenschappelijk erfgoed. Jezus Christus was zelf een Jood, en het Nieuwe Testament is diep geworteld in de Joodse traditie en het Joodse denken.
De kerk ontstaat uit Israël en deelt een groot deel van de Heilige Schrift. De verkiezing van Israël wordt gezien als een bijzondere positie in de heilsgeschiedenis, en de kerk kan zich nooit losmaken van het nadenken over Gods weg met dit volk door de geschiedenis heen.
De Betekenis van "Onopgeefbaar"
Het woord "onopgeefbaar" duidt op een verbondenheid die niet kan worden verbroken of opgezegd. Het is een uitdrukking van de erkenning dat Israël haar eigen plaats heeft als volk van God, met een lange geschiedenis en tradities. Deze verbondenheid impliceert:
- Afwijzing van antisemitisme: Elke vorm van Jodenhaat wordt verworpen.
- Erkenning van de unieke positie van Israël: De kerk erkent de voortdurende verbondenheid van God met het Joodse volk.
- Noodzaak van gesprek: De kerk is geroepen het gesprek met Israël te zoeken, niet om te zenden, maar om wederzijds de Schrift beter te verstaan.
Deze verbondenheid betekent echter niet dat de kerk blind is voor de politieke realiteit of de acties van de Israëlische regering. Kritiek op de politiek, met name met betrekking tot de behandeling van Palestijnen, is mogelijk en soms zelfs noodzakelijk vanuit deze verbondenheid.
Discussies en Uitdagingen
De formulering van de "onopgeefbare verbondenheid" is niet zonder controverse. Enkele van de belangrijkste discussiepunten zijn:
1. Verhouding tot de Staat Israël
Een veelgehoorde kritiek is dat de formulering zou kunnen impliceren dat de kerk zich ook onopgeefbaar verbonden voelt met de staat Israël en diens politiek. De kerkleiding benadrukt echter dat de verbondenheid primair met het volk Israël is, in Bijbelse zin. De staat Israël is een afgeleide daarvan en dient beoordeeld te worden als elke andere staat, met aandacht voor internationaal recht en de rechten van alle bewoners.
2. De Palestijnse Kwestie
De situatie in Israël en Palestina is complex en roept vragen op over solidariteit met de Palestijnse bevolking, inclusief de christelijke Palestijnen. De PKN erkent de zucht van de Palestijnse broeders en zusters onder de huidige omstandigheden en streeft naar een balans tussen de verbondenheid met Israël en de roeping tot rechtvaardigheid en vrede voor alle volkeren.
3. Theologische Interpretaties
Er is discussie over de theologische interpretatie van de landbelofte, de rol van Israël in de eindtijd, en de vraag of de kerk het Joodse volk nog steeds als "uitverkoren" beschouwt. Sommige interpretaties neigen naar vervangingstheologie, waarbij de kerk de plaats van Israël zou innemen, terwijl anderen pleiten voor een meer genuanceerde kijk die de voortdurende verbondenheid van God met Israël erkent.
Geschiedenis van het Israëlisch-Palestijnse conflict
4. De Rol van Messiasbelijdende Joden
De positie van Messiasbelijdende Joden, die zowel bij het Joodse volk horen als een verbinding hebben met het christendom, is complex. Zij verkeren vaak in een moeilijke positie, omdat ze niet altijd worden geaccepteerd door zowel de Joodse gemeenschap als door sommige christelijke kerken.
Conclusie: Een Blijvende Roeping
De "onopgeefbare verbondenheid" met het volk Israël is een fundamenteel aspect van de identiteit van de Protestantse Kerk in Nederland. Het is een roeping die voortkomt uit een rijke, zij het soms pijnlijke, geschiedenis en een diepgaand theologisch inzicht in de relatie tussen God, Israël en de Kerk. Hoewel de interpretatie en de praktische invulling ervan voortdurend onderwerp van gesprek en bezinning zijn, blijft de kernboodschap helder: de kerk is en blijft door haar wortels in het Jodendom en door haar Heer, die een Jood was, onlosmakelijk verbonden met het volk Israël.