Hooghalen is een esdorp in de gemeente Midden-Drenthe, gelegen op de flank van zandgronden, boven een zoutdiapier. Hoewel de belangrijkste bezienswaardigheid van Hooghalen het Herinneringscentrum Kamp Westerbork is, dat de geschiedenis van het kamp en de Jodenvervolging belicht, heeft het dorp ook een rijke kerkelijke geschiedenis. De plaatsnaam Hooghalen, in bronnen uit 1217, 1334 en 1792 voorkomend als Halen/Haolen, zou afgeleid kunnen zijn van een afgelegen nederzetting en/of uitgedroogd schraal land. Hooghalen wordt omgeven door zandverstuivingen, zoals het Grote Zand, het Witte Zand, het Haler Zand en het Heuvinger Zand, wat duidt op vroegere bewoning. Restanten van een hunebed en grafheuvels zijn gevonden bij het Heuvinger Zand en nabij het Hijkerveld, en op de Holtes zijn plattegronden van boerderijen uit de Bronstijd gevonden.
Ontstaan en vroege geschiedenis
Tot de 18e eeuw werd er geen onderscheid gemaakt tussen Hooghalen en Laaghalen. Laaghalen is waarschijnlijk een middeleeuwse afsplitsing van Hooghalen. Beide plaatsen maakten deel uit van de boermarke van Haelen. Pas in 1851/1855 komen de namen Hoog- en Laaghalen afzonderlijk op kaarten voor. De marke werd in 1864 gesplitst, hoewel de dorpen toen al zelfstandig functioneerden. In 1789 telde Halen 81 inwoners, en tijdens de ontginningen in 1900 waren dit er 300. Bij de ontginning van de schrale Drentse gronden openbaarden zich nogal eens gebreksziekten. In Hooghalen werd door prof. J. Elema voor het eerst magnesiumgebrek onderscheiden, wat bekend kwam te staan als de Hooghalense ziekte.
Vanuit de Middeleeuwen worden het Hof van Haolen (kothus Nijsinge, Haevinge-erf) als Borg op de Holtesch genoemd. In 1870 kreeg Hooghalen een station aan de nieuw aangelegde spoorlijn Meppel-Groningen. Dit station werd in 1938 gesloten vanwege te weinig klandizie. De Duitse bezettingsautoriteiten heropenden het station echter om Joden onder dwang naar Kamp Westerbork te transporteren. Vanaf station Hooghalen moesten de opgepakte Joden bijna vijf kilometer naar het kamp lopen en later weer terug als ze naar gevangenis- en vernietigingskampen in Duitsland vervoerd werden. De Nederlandse Spoorwegen legden, op verzoek en tegen betaling van de Duitse bezetters, met behulp van honderd gevangenen en enkele niet-Joodse arbeiders een spoorwegaftakking aan vanaf vlakbij station Hooghalen tot in kamp Westerbork. Deze werd op 2 november 1942 in gebruik genomen voor het vervoer van gevangenen vanaf Westerbork tot in Auschwitz.
Kerken in Hooghalen
Hooghalen heeft een gereformeerde kerk. Er waren tot eind oktober 2021 een Nederlands Hervormde en tot eind maart 2022 een vrijgemaakt gereformeerde kerk. Andere voorzieningen in het dorp zijn onder andere sportvelden, een openbare basisschool, een dorpshuis en jeugdsoos, een supermarkt met postagentschap, een bakker en nog enkele andere winkels en horecagelegenheden.
De gereformeerde kerk van Hooghalen, die in 1906 in gebruik werd genomen, heeft een rijke geschiedenis. Het gebouw met als tekst Psalm 124:8: "Onze hulp is in den naam des Heeren" was lange tijd een centraal punt voor de gemeenschap. In 1917 legde ds. Van Mantgem de eerste steen van een Christelijke School. Na het overlijden van ds. Westrik werd kandidaat H. Siertsema (1852-1933) beroepen en deed op 5 juni 1887 intrede met een preek naar aanleiding van de tekst: "Maar ik heb niet voorgenomen iets te weten onder u dan Jezus Christus en Dien gekruisigd". Zijn opvolger in Hijken, ds. J.E. Booij (1901-1987), herinnerde zich het werk van ds. Siertsema in Hijken als volgt: "Zijn korte arbeid, veertig jaar geleden verricht, laat thans nog zoo veel van zich zien. Ds. Siertsema is door God in Hijken ten zegen gesteld. Hij heeft daar met al zijn kracht gewerkt. Er is daar reformeerend gewerkt. Er werden rechte lijnen getrokken. Dit werkt nog steeds na in de Jongelingsvereniging, waarvan hij voorzitter was. Ds. Siertsema mocht graag zingen, zingen van den lof van zijn God."
De kerkelijke geschiedenis van Hooghalen is ook verbonden met de bredere gereformeerde bewegingen in Nederland. In 1969/1970 werd in Hoogeveen de generale synode gehouden van een kerkverband, waar de betekenis van de Vrijmaking, de visie op de kerk in verband met de relatie tot andere kerken, de opvattingen over het leven na dit leven en de betekenis van het kerkverband aan de orde kwamen. Er ontstond een scheuring, waarbij leden wier opvattingen werden afgewezen de 'kerken buiten verband', de latere Nederlands Gereformeerde Kerk, vormden. In 1992 gingen er stemmen op om hen die door de synode van Hoogeveen waren veroordeeld, eerherstel te verlenen.
Sluiting en vergrijzing
Net als veel andere kerken in Nederland, kampte ook de gereformeerde kerk in Hooghalen met de gevolgen van vergrijzing en secularisatie. Hoewel de kerk nog genoeg kerkgangers had, was de gemiddelde leeftijd boven de 75 jaar. Bestuurders konden hun taken niet meer uitvoeren en er was geen aanwas van nieuwe leden. Dit leidde tot pijnlijke keuzes en uiteindelijk tot de sluiting van de kerk. De classis, het regiobestuur, leidde het afstoten van de kerk in goede banen, waarbij een interim-bestuur werd aangesteld. De laatste dienst werd gehouden op zaterdag 19 maart, gevolgd door een afscheidsdienst de dag erna.
De sluiting van de kerk markeert een belangrijk moment in de geschiedenis van Hooghalen. De laatste dienst werd met veel emotie beleefd, waarbij de organist Geke Wolters hoopte dat zoveel mogelijk mensen de dienst zouden bijwonen om nog een keer samen met de hele gemeente te zingen. De gemeente stond bekend om haar enthousiaste zang, die "soms van onderuit de tenen" kwam.
Natuur en omgeving
Hooghalen is dankzij de ligging aan de Oude Provincialeweg en de A28 goed met de auto bereikbaar. Aan de noordrand van het dorp ligt een klein bosgebied, 't Witte Zand. Ten oosten van het dorp ligt niet alleen de bescheiden es, maar ook een groot natuurgebied: de Boswachterij Hooghalen. Dit bestaat niet alleen uit naaldbos, maar ook uit een hoogveengebied (het Hingstveen) en heidevelden. Het kampterrein Kamp Westerbork lag midden in dit gebied, het Herinneringscentrum ligt aan de rand ervan. Het Heuvingerzand maakt eveneens deel uit van de boswachterij. Dat geldt niet voor het Groote Zand, een bos- en heidegebied ten noordoosten van Hooghalen dat in eigendom is van Het Drentse Landschap. Tussen Hooghalen en Hijken ligt het Hijkerveld, dat uit heidegronden, vennen, veenrestanten en loofbos bestaat. Tevens is hier een schaapskooi, waar de herder elke dag om half tien met zijn Schoonebekers naar de heide vertrekt.
Wetenschappelijke ontwikkelingen
Sinds eind jaren zestig staat er een rij grote radiotelescopen, de Westerbork Synthese Radio Telescoop. Om storing van de waarnemingen te voorkomen, is gemotoriseerd verkeer en het gebruik van mobiele telefoons in de wijde omgeving niet toegestaan. Deze telescoop speelt een belangrijke rol in het astronomisch onderzoek.
EPTA WSRT Nederlands
tags: #hooghalen #gereformeerde #kerk