Intercultureel Leiderschap en Gemeenschapsvorming in Nederlandse Kerken

De Ontwikkeling van de International Christian Fellowship (ICF)

De onderstaande reflectie is voornamelijk gebaseerd op een onderzoek naar leiderschap binnen de International Christian Fellowship (ICF), uitgevoerd door Jan Kievit in 2012. Dit onderzoek maakte gebruik van de vijf dimensies die vader en zoon Hofstede hanteren in hun studie naar de eigenheid van nationale culturen. Als introductie tot dit verslag, presenteren we een beknopte beschrijving van de gemeenschap, zoals die door Van Well in een artikel in Handelingen werd geschetst.

In 1998 werd in Rotterdam-Charlois een kwijnende Christelijke Gereformeerde Kerk (CGK) met slechts 28 leden geconfronteerd met de mogelijke opheffing. De leden kaartten dit aan bij de classis. De toenmalige voorganger, emerituspredikant Dick van Vuuren, zocht naar oplossingen en kwam in contact met theoloog Theo Visser, verbonden aan stichting Gave. Visser, die werkzaam was onder vluchtelingen en migranten, was verbaasd over de openheid van allochtonen voor het evangelie en het grote aantal bekeringen. Zijn vraag was hoe hij deze nieuwe gelovigen kon integreren in bestaande Nederlandse kerken. Tot zijn teleurstelling ondervond hij dat het integreren van mensen uit andere culturen in Nederlandse kerken buitengewoon moeilijk was. De structuur van de Nederlandse kerken bleek onvoldoende ingesteld op het verwelkomen van mensen uit andere culturen en het opbouwen van relaties met hen.

Visser concludeerde dat er iets fundamenteel misging, gezien het feit dat van de 2,5 miljoen allochtonen en 800.000 christen-migranten slechts 2.000 een plek vonden in een Nederlandse kerk. Dit leidde tot de vraag of het niet de taak was voor nieuwe kerken, vanaf de basis, om mensen uit andere culturen te accommoderen, en zo multicultureel en multi-etnisch te zijn.

Met instemming van de kerkenraad van de CGK Charlois begon een kleine groep mensen met Engelstalige samenkomsten, waarbij Visser vooropging. Na verloop van tijd groeide het aantal deelnemers zodanig dat een aparte gemeente ontstond als deelgemeente van de CGK Charlois. Na enkele jaren werd de moedergemeente opgeheven, en de ICF nam haar plaats in als een gemeente met een multi-etnisch karakter. Theo Visser was de eerste jaren de vaste voorganger. De 'norm' was dat maximaal de helft van de leden autochtone Nederlanders was. In 2012 telde de gemeente ongeveer 250 leden, naast mensen die op andere wijze betrokken waren. De gemeenschap omvatte ruim dertig nationaliteiten, met grotere groepen Afrikanen, Chinezen en Koerden. Voor deze groepen werden etnische samenkomsten georganiseerd, en zij werkten regelmatig mee aan de hoofddiensten op hun eigen etnische en culturele wijze.

Na de aanstelling van Theo Visser in 2000 werd het jaar daarop een Nigeriaanse ouderling in het ambt bevestigd. In 2002 volgde de officiële opname van de gemeente binnen het verband van de Christelijke Gereformeerde Kerken. Hoewel de kerkenraad in de beginjaren gedomineerd werd door autochtone mannen (aangezien de ambten binnen de CGK niet openstonden voor vrouwen), kreeg de kerkenraad na enkele jaren een multi-etnische en multiculturele samenstelling. Desondanks bleef de grote Nederlandse inbreng een potentiële bedreiging voor het internationale karakter van de ICF.

In 2007 trad pastor Visser terug en werd een team van drie pastors aangesteld: een Ghanees, een Pakistaan en een Nederlander. Hoewel dit werd gezien als een multiculturele overwinning, verliep de samenwerking niet altijd soepel, en bleef men sterk langs etnische lijnen denken. In 2010 besloot de kerkenraad dat de gemeente moest terugkeren naar de klassieke structuur met één voorganger. Er werd contact gelegd met een Nederlandse voormalige zendingspredikant met ervaring in Afrika, maar er was onvoldoende chemie voor een beroep. Deze chemie werd medio 2013 wel gevoeld met een andere Nederlandse predikant binnen het kerkverband van de Christelijke Gereformeerde Kerken. Op deze jonge gemeentepredikant Coen Legemaate (1977) werd een beroep uitgebracht. Legemaate nam dit aan en maakte in de tweede helft van dat jaar de overstap van zijn 'autochtone' gemeente 's Gravendeel naar de ICF.

Culturele Dimensies en Leiderschap volgens Hofstede

Jan Kieviet, die van 2008 tot 2012 een van de drie pastores binnen de ICF was, schreef een scriptie over leiderschap in een multiculturele setting. Om de complexiteit van dergelijk leiderschap te verhelderen, gebruikte hij de inzichten van vader en zoon Hofstede, verkregen uit hun grootschalige internationale onderzoek naar culturen en organisaties. Hoewel het te ver voert om alle elementen uit hun onderzoek hier uitgebreid te bespreken, is een globaal overzicht van de culturele dimensies behulpzaam om de wereld van multicultureel leiderschap verder te doorgronden. Dit kan ons ook helpen te ontdekken dat culturele diversiteit in veel modellen van gemeenteopbouw geen plaats krijgt.

Hofstede en Hofstede onderscheiden vijf dimensies binnen nationale culturen:

• Machtsafstand: Elke cultuur moet omgaan met ongelijkheid tussen mensen. In sommige culturen wordt machtsongelijkheid geaccepteerd, ook door degenen met minder macht. In andere culturen, zoals de Nederlandse, is deze acceptatie veel lager. West-Europese landen scoren doorgaans laag op de Power Distance Index, terwijl Oost-Europese landen hogere scores laten zien.
• Individualisme versus collectivisme: Sommige samenlevingen benadrukken primair het 'wij' en het belang van de groep, terwijl andere het 'ik' en het persoonlijke belang vooropstellen. De Verenigde Staten zijn het meest individualistische land, en Nederland scoort hier met een vierde plaats ook hoog.
• Vrouwelijkheid versus mannelijkheid: In masculiene landen spelen zaken als inkomen, erkenning, competitie en carrière een dominante rol. In feminiene landen staan relaties en samenwerking centraal. Nederland wordt, na Zweden en Noorwegen, beschouwd als het meest feminiene land.
• Omgaan met onzekerheid: Elke cultuur ontwikkelt eigen strategieën om met onzekerheid om te gaan. Dit varieert van het sterk nastreven van onzekerheidsreductie tot een zekere ontspannenheid. Een sterke behoefte aan zekerheid kan leiden tot heldere, dwingende structuren en formalisering, terwijl een geringe behoefte ruimte schept voor structurele losheid en 'out of the box' denken. Griekenland heeft de sterkste neiging onzekerheid te vermijden, terwijl Singapore het meest relaxed met onzekerheid omgaat.
• Korte termijn versus lange termijn: Sommige culturen richten zich vooral op het verleden en het heden, terwijl andere meer vooruitkijken en de langetermijnopbrengsten van de huidige levenswijze meewegen. China scoort hoog op langetermijndenken, getuige hun één-kind-politiek en spaargedrag. Nederland scoort ook relatief hoog op deze schaal.

Jan Kieviet heeft in zijn onderzoek geprobeerd deze vijf dimensies toe te passen op het leiderschap binnen de ICF. Hij ondervroeg zes (deels voormalige) leidinggevenden, waarbij hij de dimensies van Hofstede operationaliseerde. Zijn uitgangspunt was dat individuele leiders gevormd worden door de cultuur waarin zij zijn opgegroeid en leiderschap hebben ervaren. Vijf van de zes geïnterviewde leiders waren niet in Nederland geboren. De scores op de verschillende dimensies varieerden sterk, wat de culturele verscheidenheid weerspiegelt in de opvattingen over goed leiderschap.

Uitdagingen van Intercultureel Leiderschap

De dimensies machtsafstand en vrouwelijkheid/mannelijkheid van leidinggevenden kunnen in een multiculturele setting tot problemen leiden. Een voorbeeld hiervan is de Thugz Church in Rotterdam, geleid door Daniel de Wolf. De Wolf moest zijn eigen, door de Nederlandse cultuur gevormde, leiderschapsstijl deels aanpassen om adequaat te kunnen communiceren met de voornamelijk Antilliaanse gemeenschap. Autoriteit, hiërarchie en directief leiderschap scoren hoog binnen de Antilliaanse cultuur, wat inhield dat De Wolf minder feminien en meer masculien moest opereren.

Kieviet stelt dat de dimensie vrouwelijkheid/mannelijkheid mogelijk de meest complexe is binnen multiculturele gemeenschappen. Hij signaleert een verwant spanningsveld binnen de ICF: gemeenteleden van Nederlandse afkomst voelen zich ongemakkelijk bij een te directieve, 'mannelijke' stijl van leidinggeven. Leidinggevenden met een hoge score op machtsafstand kunnen deze bevelende manier van leidinggeven echter interpreteren als een teken van zorg voor de 'ondergeschikte'. Dit wordt lang niet altijd zo ervaren door mensen die gevormd zijn door de feminiene cultuur van gelijkheid en overleg. De invulling van gelijkheid en gelijkwaardigheid kan per cultuur sterk verschillen, wat binnen de gemeenteopbouw tot misverstanden kan leiden.

Het is daarom essentieel om aandacht te besteden aan deze thematiek, met name met het oog op het diaconaat. Kieviet heeft een waardevolle poging gedaan om nationale culturele dimensies toe te passen op geloofsgemeenschappen. Hoewel nationale scores, gebaseerd op onderzoek onder managers, niet één-op-één toepasbaar zijn op individuele kerkelijke leiders van nu, nemen leiders bewust of onbewust de cultuur waarin ze zijn opgegroeid mee in hun manier van leidinggeven.

Anique Grievink (2007) wijst in haar artikel op de leerpunten voor kerkelijk leiderschap door de Verenigde Staten en Nederland naast elkaar te leggen op basis van Hofstedes onderzoek. Wat in de Verenigde Staten effectief is, blijkt in Nederland vaak niet te werken. Dit wordt door Hofstedes model inzichtelijk gemaakt.

Kieviet benadrukt dat spanningen rondom intercultureel leiderschap vaak ten onrechte worden toegeschreven aan persoonskenmerken van de leider, terwijl de culturele component wordt genegeerd. De eigen cultuur kan gemakkelijk als superieur worden beschouwd, met de eigen leiderschapsstijl als gevolg. Dit is schadelijk voor het functioneren van multiculturele gemeenschappen.

Het onderzoek van Hofstede laat ook zien dat migranten onderling sterk kunnen verschillen in hun culturele achtergrond. De landen van herkomst vertonen vaak zeer uiteenlopende scores op de onderzochte dimensies. 'De migrant' bestaat niet. Dit roept vragen op voor het denken over leiderschap binnen de gemeenteopbouw. Bovendien grijpen Nederlandse voorgangers en werkers steeds vaker naar Amerikaanse modellen en strategieën van gemeenteopbouw, zoals de aandacht voor de Amerikaanse predikant Tim Keller binnen de ICF. In de wereld van gemeentestichters, waar de ICF zich bevindt, zijn figuren als Jan Hendriks feitelijk al minder relevant.

Diaconaat en Gemeenteopbouw in Interculturele Contexten

In het juninummer van Handelingen, dat ingaat op de plaats van het diaconaat in modellen en praktijken van gemeenteopbouw, wordt de blikrichting omgedraaid: vanuit het diaconaat naar gemeenteopbouw. Opvallend is dat in de drie handboeken over diaconaat (2004, 2009, 2011) het begrip 'leiderschap' niet voorkomt in het register. Ook in de hoofdstukken over migranten en diaconie in het nieuwste handboek Diaconie in beweging is er weinig aandacht voor leiderschap binnen een multiculturele setting.

Hoewel niet alles in een boek behandeld kan worden, is de thematiek van leiderschap cruciaal in multi-etnische en vaak asymmetrische gemeenschappen. De ICF is binnen de Nederlandse context een van de weinige kerken waar 'autochtonen' en 'allochtonen' samen een geloofsgemeenschap vormen. De gemeenschap fungeert als een proeftuin waar andere geloofsgemeenschappen veel van kunnen leren, en de kwestie van leiderschap is daarbij van het grootste belang.

Voorbeelden van Interculturele Kerken in Nederland

De Protestantse Kerk in Nederland kent diverse interculturele gemeenschappen die zich richten op eenheid in diversiteit.

ICF Gouda

ICF staat voor International Christian Fellowship en omvat meerdere plaatselijke afdelingen met een internationaal karakter. ICF Gouda telt leden uit 28 verschillende landen, met diverse talen en dialecten. De gemeente streeft ernaar om in verschillende talen te zingen en zoveel mogelijk mensen te laten bijdragen aan de diensten om culturen te verbinden. Maarten Blom, pastor van ICF Gouda, benadrukt dat de liturgie altijd anders is, met liederen in meerdere talen en een diversiteit aan muzikale stijlen uit verschillende culturen.

De diversiteit uit zich ook in internationale sprekers en gespreksgroepen na de preek, waaruit blijkt dat bijbelgedeelten verschillend geïnterpreteerd kunnen worden. Muziek raakt mensen diep, en vrije momenten, zoals tijdens het avondmaal, bieden ruimte voor individuele expressie in eigen taal.

Cross Culture Nieuwegein

Cross Culture Nieuwegein typeert zichzelf als een warme, kleurrijke kerk waar mensen van allerlei culturen en kerkelijke stromingen welkom zijn. Pastor Theo Vreugdenhil beschrijft de gemeente als een plek waar gastvrijheid centraal staat en iedereen zich thuis voelt. De wekelijkse Cross Culture Meetings brengen mensen samen uit onder andere Suriname, Zuidelijk Afrika, Midden-Afrika, Iran en het Midden-Oosten.

De liturgie omvat liederen in verschillende talen, zoals Arabisch, Farsi, Frans en Portugees. De inhoud van de vieringen wordt bepaald door bijbellezingen, preken en verwerkingen, zoals het schrijven van kaarten, brieven aan God of het nabouwen van Bijbelverhalen met legostenen. Vaste onderdelen zijn gebeden, het Onze Vader en de geloofsbelijdenis. De diensten kenmerken zich door spontaniteit en een informele, familiale sfeer.

Vreugdenhil beschrijft de worsteling tussen droom en werkelijkheid, waarbij het ideaal om iedereen te betrekken en verschillende culturen aan bod te laten komen in de praktijk uitdagend kan zijn. Het 'samen met alle heiligen' roept soms discussie op. De gemeente zoekt bewust het gesprek over diversiteit op, bijvoorbeeld door het bekijken van filmpjes van verschillende kerkdiensten en daarover in gesprek te gaan.

Leef! Rotterdam-Zuid

Leef! Rotterdam-Zuid is een netwerk van communities voor en door mensen van verschillende culturele afkomst en geloofstraditie. Sara van der Toorn-Mohi, lid van het leiderschapsteam, heeft een visie op de kerkdienst ontwikkeld vanuit haar ervaringen in interculturele diensten. De dienst wordt gezien als een moment van eerbetoon, waarbij de mensen op het podium ruimte scheppen voor iedereen om offers aan God te brengen.

Bij Leef! wordt gezongen in verschillende talen, zoals Farsi, Engels en Nederlands. De nadruk ligt op het behouden van de culturele eigenheid van liederen, om culturele toe-eigening te voorkomen. De liturgie omvat ook de sfeer en aankleding van de ruimte, die een gevoel van 'apart gezet zijn' creëren. Symbolen verwijzen naar God, en er is ruimte voor voorbede. De collecte wordt in sommige culturen, zoals in veel Afrikaanse kerken, dansend naar voren gebracht, wat het idee van een vreugdevol en persoonlijk offer benadrukt.

Van der Toorn-Mohi benadrukt dat 'vertalen' alleen niet volstaat voor intercultureel bezig zijn; er moet ruimte gemaakt worden voor beleving, en die beleving verschilt per cultuur.

Songs2Serve

Songs2Serve richt zich op 'interculturele aanbidding voor de Koning van de Wereld'. De organisatie helpt internationale kerken met interculturele aanbiddingsmuziek door liederen te ontdekken, ontwikkelen, vertalen en verzamelen, zodat gelovigen God kunnen ontmoeten in de taal en muziek van hun hart. Jaap van der Giessen, werkzaam bij de Protestantse Kerk, begeleidt startende pioniersplekken, waaronder ICF.

ICF Leiden

ICF Leiden is een autonome kerk die in 2010 is gestart door Arie en Mirjam. Zij leiden nu ICF in Nederland, met kerken in Leiden en Rotterdam. ICF maakt deel uit van de ICF Movement, die is ontstaan in Zürich en inmiddels 77 kerken telt in Europa en daarbuiten. Arie en Mirjam inspireren mensen om op authentieke en creatieve wijze een relatie met Jezus aan te gaan. ICF Leiden is een positieve, creatieve en soms 'gekke' kerk die de hartslag van deze tijd voelt en werkt aan een dynamische, echte en actuele kerk. Nieuwkomers kunnen terecht bij de Welcome Home Group voor informatie en om zich thuis te voelen binnen de ICF-familie.

CONNECT biedt aansluiting en de mogelijkheid tot het stellen van vragen. De Welcome Group helpt nieuwe mensen om eerste contacten te leggen.

De kern van het geloof bij ICF wordt gevormd door de eerste christelijke belijdenis, met een focus op het liefhebben van God en de naaste. ICF-Noord is een protestantse kerk met een openheid voor de Heilige Geest en erkent het gezag van de Bijbel. Verlossing wordt ontvangen door Gods genade. De aanbidding richt zich op Gods glorie en Christus als middelaar. De aanwezigheid van de Heilige Geest wordt als essentieel beschouwd.

ICF-Noord omarmt diversiteit, aangezien God de wereld met vele kleuren heeft geschapen. De eenheid wordt gevonden in essentiële zaken, terwijl er genadige vrijheid is in niet-essentiële zaken. De gemeenschap streeft ernaar de liefde van God te begrijpen en meer van Hem te ontvangen, waarbij de culturele invloed op doctrines en praktijken wordt erkend.

Met Jezus Christus als middelpunt, heeft ICF-Noord een lage drempel en een hoog doel. De kerk wil een plek zijn waar iedereen zich welkom voelt, en is toegewijd aan levensverandering door de liefde van Christus, niet gefocust op ideologieën of doctrines. In navolging van Romeinen 14 en 15 wordt aangedrongen op acceptatie van mensen met een andere mening.

ICF-Noord is een missionaire kerk, gericht op discipelschap en het weerspiegelen van de diversiteit van Rotterdam-Noord. Het is een kerk die gepassioneerd is over het samenbrengen van mensen tot een nieuwe familie.

ICF Wageningen

Internationale studenten zijn vaker religieus dan Nederlandse studenten. Carolien van der Kolk, diaken bij de International Christian Fellowship (ICF) in Wageningen, merkt op dat in Afrika geloof een gegeven is, en de vraag is wat men gelooft. ICF is interdenominational en staat open voor verschillende christelijke stromingen. Het is de enige Wageningse kerkgemeenschap met elke zondag een Engelstalige dienst.

De oorsprong van ICF Wageningen ligt in de jaren zeventig, als studentenvereniging. Van der Kolk, die er in 2000 als student bij kwam, ziet de verbindende factor tussen de leden, zowel buitenlanders als Nederlanders, in het zoeken naar Jezus. Het is een plek waar mensen van over de hele wereld elkaar ontmoeten.

Naast religieuze motivatie zoeken studenten ook verbondenheid en sociale steun. ICF biedt zeven connect groups voor Bijbelstudie. In samenwerking met christelijke studentenverenigingen worden er maandelijks international friends cafés en culturele avonden georganiseerd, waar men wordt aangemoedigd om dans-, kook- of muzikale kunsten te delen.

Seyi, een studente uit Nigeria, vond ICF na het googelen van kerken in Wageningen. Ze ervaart ICF als zeer open en de leerstellingen komen overeen met haar geloof in Nigeria. Ze gelooft dat alles van God komt en dat ze van betekenis moet zijn voor haar medemensen. Ze vindt het verbazingwekkend dat veel Nederlanders nergens in geloven.

Craig MacKenzie, uit Schotland met een protestantse achtergrond, kwam in 2015 voor een master naar Wageningen. Hij vond steun bij andere christenen en bij ICF, waar hij warmte, gastvrijheid en een Nederlandse familie ontmoette. Het sociale aspect is belangrijk in zijn geloof, en kerkgang versterkt zijn geloof, vooral wanneer het vasthouden daaraan lastig is.

Aaron Noronha, een rooms-katholieke student uit India, zingt en speelt gitaar tijdens de diensten van ICF. Hij vindt het prachtig als de hele kerk zingt en ervaart ICF als een mooie manier om iets te leren over andere culturen. Hij merkt op dat Nederlanders direct en soms niet diplomatiek zijn, maar ook erg onafhankelijk.

In Wageningen zijn er ook andere initiatieven voor studenten:

• Spectrum Student Platform & Chaplaincy: Een ontmoetingsplek voor religieuze en filosofische verkenning en discussie voor studenten.
• International Catholic Community: Organiseert tweemaal per maand een katholieke Engelstalige dienst.
• International Student Church: Een christelijk-oecumenische gemeenschap die tweemaal per maand Engelstalige diensten verzorgt.

Welkom Rotterdam

Welkom Rotterdam is een vernieuwende, eigentijdse tweetalige kerk met meer dan 40 nationaliteiten. De gemeenschap wordt gebonden door geloof, liefde en hoop in Jezus, en streeft ernaar liefde te tonen door samenwerking, bemoediging en opbouw. Ze zetten zich ook in om mensen in nood te helpen. De Alpha cursus biedt een kennismaking met het christelijk geloof in een gespreksgerichte setting.

tags: #icf #katholiek #protestant