De Lutherse kerk, ook wel bekend als de Wolfshoekkerk, was een belangrijk kerkgebouw voor de Evangelisch-Lutherse Gemeente in het centrum van Rotterdam. De kerk, gebouwd in 1736, bevond zich op de hoek van het Wolfshoek (nu de Blaak) en de Posthoornsteeg (nu Posthoornstraat).
De Vroege Geschiedenis van de Lutherse Gemeente in Rotterdam
De Evangelisch-Lutherse Gemeente had reeds vanaf het begin van de 17e eeuw een aanwezigheid in Rotterdam. Aanvankelijk maakte men gebruik van een schuilkerkje, de Martinistenkerk, aan de Binnenvest. Van 1651 tot 1736 stond er een grotere kerk, de Luthersche kerk op 't Colchoseiland.
De oorsprong van de naam Colchoseiland is opmerkelijk. Op 27 september 1549, tijdens een bezoek van Philips van Spanje en landvoogdes Maria van Hongarije, werd een theatervoorstelling opgevoerd die de tocht van Jason naar Colchos verbeeldde. Dit evenement vond plaats in de buurt, en in datzelfde jaar wordt al gesproken van een huis "in Colchos". In 1551 werd de naam Colchoseiland gebruikt voor een eiland dat destijds lag tussen de binnen- en buitenvest. De naam Luthersevest voor dit gedeelte kan pas na 1609 zijn ontstaan, aangezien de kerk van de Luthersen of Martinisten van 1609 tot 1736 op het Colchoseiland heeft gestaan.
De eerste Lutherse gemeente in Nederland ontstond in Woerden in 1564. Eind zestiende eeuw ontstonden er in meer steden Lutherse kerken, mede door de instroom van zo'n veertigduizend protestanten, waaronder veel lutheranen, die op de vlucht sloegen voor de Spaanse verovering van Antwerpen in 1585. Zij vestigden zich in steden als Middelburg, Leiden, Rotterdam, Haarlem en Amsterdam.
De Lutherse gemeenten moesten vaak vechten voor hun bestaansrecht naast de publieke kerk, de Nederduits Gereformeerde Kerk. Dankzij de invloed van steeds meer lutheranen in invloedrijke posities en de hulp van de Deense koning, een lutheraan, kregen de lutheranen uiteindelijk meer rust. Er bleven echter restricties gelden, zoals het verbod op het bouwen van een kerktoren. In plaats daarvan kregen nieuwe kerken vanaf 1668 een grote koepel, vaak met een zwaan als windwijzer, een symbool dat nog steeds Lutherse kerkgebouwen en gebruiksvoorwerpen siert.
De Lutherse kerk in Rotterdam kende ook interne ontwikkelingen. In 1792 moest er gekozen worden tussen een vrijzinnige en een orthodoxe kandidaat, wat leidde tot de vorming van de Hersteld Lutherse kerk. In 1818 verenigden de Lutherse gemeenten zich landelijk tot de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden (ELK). In 1987 ontstond nog een kleine nieuwe kerkgemeenschap, de Oud-Evangelisch-Lutherse kerk in Nederland.
De Bouw van de Lutherse Kerk aan de Wolfshoek
In 1732 kochten drie leden van de kerkenraad een terrein aan de hoek van het Wolfshoek, de Posthoornsteeg en de Korte Wijnstraat. Na het verzamelen van de benodigde fondsen en het verkrijgen van toestemming van Burgemeester en Wethouders, werd in 1733 onder bouwmeester Titus de Favre (ook wel Titus Faber genoemd) begonnen met de bouw van de nieuwe kerk. Op 16 december 1736 werd het gebouw plechtig ingewijd.
De kerk was ruwweg vierkant en opgetrokken uit baksteen. De versieringen, geveldetails en de drie toegangen waren uitgevoerd in Bentheimer zandsteen. Het dak was koepelvormig, bedekt met koper, en werd bekroond door een klokkentorentje. De toegang aan het Wolfshoek was het meest fraai en afgesloten met een hekwerk.
Het interieur bestond uit een overwelfd middenschip en twee zijpanden met twee boven elkaar liggende galerijen van ongeveer 7 meter diepte. Bijzonder mooi was de fijn bewerkte, donker eikenhouten preekstoel met klankbord aan de westwand. Tegenover de preekstoel, aan de oostwand, bevond zich een grote ornamentale compositie in stuc, met daarin een gedenksteen en de wijzerplaat van een klok. Deze gedenksteen vermeldde de namen van degenen die de eerste steen hadden gelegd in 1733.
Een solide eikenhouten paneellambrizeering liep langs de kerkwanden, waartegen de kerkbanken stonden. Een fraai orgel, een geschenk van acht leden van de gemeente, was relatief hoog geplaatst en sprong iets vooruit in de kerkruimte. Dit orgel werd later verbouwd en uitgebreid en in 1887 opnieuw in gebruik genomen.
De ligging van de kerk midden in de stad, grenzend aan drie zijden aan de openbare weg, was bijzonder fraai en gunstig.
Verwoesting en Wederopbouw
Het bombardement op Rotterdam in mei 1940 verwoestte de Wolfshoekkerk. De kerk werd niet herbouwd. Op de plek waar de kerk had gestaan, verrees na de bezetting het gebouw van de Bank voor Handel en Scheepvaart (1955). Na een verbouwing is daarin sinds 2001 de Kamer van Koophandel gevestigd.
Het zich steeds uitbreidende Rotterdam-Zuid kreeg echter een nieuwe Lutherse kerk: de Vaste Burchtkerk van de Evangelisch Lutherse Gemeente. In latere jaren werd de Andreaskerk, ontworpen door architect Bas van der Lecq, een belangrijke Lutherse kerk in Rotterdam. Deze kerk, gebouwd in de wederopbouwperiode, bevindt zich aan de Heer Vrankestraat in de wijk Het Oude Noorden. De naam van de kerk is ontleend aan Andreas Nesscher, de eerste predikant van deze gemeente in 1604. De Lutherse Gemeente is een van de oudste kerken van Rotterdam en fungeert als regiogemeente die globaal het Rijnmondgebied omvat.
De Andreaskerk valt op door zijn traditionele en klassieke bouwstijl, in contrast met het Nieuwe Bouwen dat destijds veel werd toegepast. De banken, het altaar en de preekstoel zijn door de architect ontworpen en in mahoniehout uitgevoerd, het doopvont in steen. De altaarruimte heeft twee smalle, abstracte, blauw-rode glas-in-loodramen en een groot houten kruis. Twee andere abstracte glas-in-loodramen, het gezangbord en muurschilderingen zijn van de hand van kunstenaar Ger van Iersel. De mozaïeken in de kerkzaal zijn van ds. A.J. Meijer.
Tot 1959 had de Andreaskerk geen vast orgel en werd gebruik gemaakt van een noodvoorziening. Het huidige hoofdorgel werd in 1967 gebouwd door K.B. Blank & Zoon voor de Noorderkerk te Sneek en in 2001 gerestaureerd en verplaatst naar de Andreaskerk.
De Lutherse gemeente viert jaarlijks op Hervormingsdag een Zeemanskerkendienst met de andere Lutherse kerken in de stad: de Duitse, Deense, Noorse, Finse en Zweedse kerken. Station R maakte in mei 2014 een televisieopname in de Andreaskerk voor de serie Gebedshuis van de week.