Het boek Jesaja heeft vanouds een grote rol gespeeld in de theologische reflectie op de betekenis van het evangelie van Christus. Het Nieuwe Testament grijpt frequent terug op de woorden van Jesaja, en ook na de oudheid is zijn boek een belangrijke inspiratiebron gebleven voor het christelijk geloof en leven.
In deze context wordt het boek Jesaja vaak aangeduid als het vijfde evangelie. Deze benaming is te danken aan het feit dat het boek tot in detail diverse messiaanse verwachtingen en profetieën weergeeft, die door christenen worden gezien als vooruitwijzingen naar Jezus Christus. Het boek Jesaja wordt beschouwd als een bijbel in miniatuur, een rijke bron voor de verkondiging van de christelijke boodschap, die vanaf de vroege kerk heeft gefunctioneerd als een vijfde evangelie.
Thematische Verdieping in Jesaja
De kernteksten die in de context van het "vijfde evangelie" worden besproken, zijn hoofdzakelijk afkomstig uit het eerste deel van Jesaja. Hierbij komen diverse thema's aan bod, zoals:
- Recht en gerechtigheid: De nadruk op een rechtvaardige samenleving en Gods handelen daarin.
- De heiligheid van God: Het transcendente en reine karakter van God.
- Oordeel: Gods oordeel over zonde en ongehoorzaamheid.
- Verzoening: De mogelijkheid van verzoening met God.
- Geloof: Het belang van geloof in God en zijn beloften.
- Immanuel: De profetie over de komst van God met ons.
- Sion en de volken: De rol van Jeruzalem en de relatie met andere naties.
Gods Exclusiviteit en Eer
Een centraal thema in Jesaja is de exclusieve erkenning van één God (Jesaja 43:10, 44:6, 8; 45:5-6, 14, 18, 21; 46:9). De HEER deelt zijn majesteit of eer niet met anderen (Jesaja 42:8, 48:11). Dit principe ziet primair op de afgoden, zoals duidelijk blijkt uit de parallelle zin in Jesaja 42:8, die spreekt over 'gesneden beelden'.
Hoewel Jesaja 48:11 de aanvulling over afgoden mist, geeft dit de uitspraak een algemenere strekking. De verlossing die daarmee verbonden is, vindt zijn climax in Jesaja 52:7, waar de vreugdebode verschijnt. Jesaja 46:13, dat spreekt over 'in Sion heil, aan Israël mijn luister', is hiermee niet in tegenspraak. Dit vers heeft betrekking op de concrete verlossing die God brengt en de terugkeer van zijn luisterrijke aanwezigheid in Sion, niet op de eer van God dat alleen Hij redding brengt.
Het Koningschap van God
Het verheven koningschap van God, zoals uiteengezet in het boek Jesaja, komt tot zijn doel in de manier waarop Jezus Gods heerlijkheid laat zien. In die zin kunnen christenen vandaag de dag nog steeds bevestigen dat Jesaja in zijn spreken over God, op Jezus doelde. De relatie tussen het koningschap van de HEER en Sion is een belangrijk onderwerp binnen bijbels-theologisch perspectief.
Het Lied van de Wijngaard (Jesaja 5:1-7)
Jesaja gebruikt een krachtig beeld om de relatie tussen God en Israël te beschrijven: een lied over een wijngaard. Dit liefdeslied, vergelijkbaar met het Hooglied, beschrijft hoe de Beminde (God) een wijngaard plant op een vruchtbare heuvel (het land Kanaän).
De Beminde bereidt de wijngaard zorgvuldig voor: hij spit hem om, zuivert hem van stenen (verdrijft de heidenvolken), beplant hem met edele wijnstokken (het volk Israël), bouwt een toren in het midden (Jeruzalem) en hakt een perskuip uit (de tempel).
God verwachtte goede druiven, symbool voor recht en gerechtigheid, maar de wijngaard bracht slechts 'stinkende druiven' voort, wat staat voor verdrukking en geweld.
Een Rechtszaak en Vonnis
Vervolgens verplaatst het lied ons naar een rechtszaal, waar God de inwoners van Jeruzalem en de mannen van Juda oproept om te oordelen tussen Hem en Zijn wijngaard. Hij vraagt wat Hij nog meer had kunnen doen voor de wijngaard, waarmee Hij hen oproept tot zelfonderzoek.
Het vonnis wordt aangekondigd: God zal de omheining van de wijngaard wegnemen, zodat hij verwoest zal worden en vertrapt zal worden. Het land zal een wildernis worden, waar dorens en distels opschieten, en de wolken zullen geen regen meer laten neerkomen.
De identiteit van de betrokkenen wordt onthuld: de wijngaard is het huis van Israël, en de Beminde is de HEER zelf. De woorden 'goed bestuur' tegenover 'bloedbestuur' en 'gerechtigheid' tegenover 'geschreeuw' benadrukken de tragische omkering van Gods verwachtingen.
De Les van de Wijngaard
De les van dit gedeelte is dat het mogelijk is om routinematig godsdienstige handelingen te verrichten en uiterlijk conform de Schrift te leven, terwijl de werkelijke toewijding van het hart aan Christus ontbreekt. Wanneer de eerste liefde wegvalt, verdwijnt ook de ware geestelijke kracht, wat de deur opent naar steeds grovere vormen van kwaad.
Hoewel het oordeel over Israël onafwendbaar lijkt, wordt de belofte van herstel gegeven (Jesaja 27:2-6). Dit herstel zal plaatsvinden in de eindtijd.
De Rol van Jezus en de Christengemeenschap
In de eerste plaats heeft Jezus Christus, als de ware wijnstok, de plaats van het falende Israël ingenomen. Hijzelf verklaarde: "Ik ben de ware wijnstok" (Johannes 15:1). Zijn leven was volledig tot vreugde voor God, en Hij is de ware 'lievelingsplant' van God.
In de tweede plaats laat Jezus in een gelijkenis zien dat de wijngaard, het koninkrijk van God, verbonden zal zijn met een ander volk: de christengemeenschap (Matteüs 21:33-43).
Wetenschappelijke Studie van Jesaja
Het boek Jesaja is een onderwerp van voortdurend wetenschappelijk onderzoek. Diverse groepen bijbelwetenschappers hebben zich verenigd om de Hebreeuwse Bijbel te bestuderen in de Joodse en christelijke tradities. Deze studies omvatten:
- De analyse van de spelling van het Hebreeuws en vraagpartikels.
- Gedetailleerde bestudering van afzonderlijke verzen, perikopen en hoofdstukken.
- Onderzoek naar de theorie van meerdere auteurs en redacteuren van het boek Jesaja.
- Vergelijkingen van het boek Jesaja met een "literaire kathedraal" waaraan verschillende bouwmeesters hebben bijgedragen.
- Interpretaties van specifieke verzen, zoals Jesaja 9:5-6, die in de Kerstnacht worden gelezen.
- Onderzoek naar de concentrische structuur in hoofdstukken 13 en 14 en de mythologische achtergrond van figuren als de 'koning van Babel'.
- Analyse van de eenheid van hoofdstukken 24-27 door vergelijkbaar woordgebruik.
- De overgang tussen hoofdstukken 38/39 en 40, die de tijd na de ballingschap markeert.
- De betekenis van de term 'ebed JHWH' (dienaar van JHWH), waarbij de vertaling 'slaaf' of 'slaafgemaakte' als ontoereikend wordt beschouwd in het licht van roeping en vorming.
- De frequentie en aard van Gods uitspraken in vragende vorm in de profetenboeken, die soms het karakter hebben van ondervragingen of beschuldigingen.
- De indeling van hoofdstuk 65 in drie delen, als antwoord op 'het gebed van een boeteling'.
- De betekenis van woordvolgorde en participiumvertalingen in het Hebreeuws.
- De manier waarop elementen uit bestaande bijbelse vertellingen worden ingevoegd in nieuwe teksten, zoals in het Wijsheidsgeschrift Ben Sira.
- De citaten uit Jesaja in het evangelie van Matteüs, waarbij aanpassingen nieuwe of dubbele betekenissen creëren.
Deze wetenschappelijke inzichten, die onder andere worden gepubliceerd in de reeks Amsterdamse Cahiers voor Exegese van de Bijbel en zijn Tradities (ACEBT), bieden stof tot nadenken en helpen om de aloude teksten van Jesaja opnieuw te verstaan.
Het complete verhaal: Het boek Jesaja zoals je het nog nooit eerder hebt gezien.
Jesaja en de Ecologische Crisis
Het boek Jesaja, hoewel niet direct ingaand op de ecologische crisis, biedt veel hulp bij het nadenken over ecologische kwesties. Het daagt uit tot reflectie op:
- Hoe Jesaja communiceert in het licht van de huidige ecologische uitdagingen.
- Wat het boek onthult over God, de mens, menselijke zonde en het lijden van de schepping.
- Hoe Jesaja de relatie tussen God en de niet-menselijke schepping begrijpt.
De studie van Jesaja in deze context kan leiden tot een dieper begrip van de menselijke verantwoordelijkheid ten opzichte van de schepping.