De Oosterkerk in Aalten heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot 1913, toen de eerste kerkdiensten er werden gehouden. Door de jaren heen was het een plaats waar inwoners trouwden en afscheid namen van dierbaren. Echter, de dalende kerkgang en ledenaantallen leidden tot financiële uitdagingen voor de Protestantse Gemeente Aalten (PGA), die meerdere kerken in het dorp beheert. Na een langdurig proces van gemeenschapsbrede consultatie werd besloten om de Oosterkerk te verkopen om de continuïteit van kerkelijke diensten en activiteiten te waarborgen.
Een Nieuwe Bestemming: Het Oosterkerkhuis
Annelies Lammers, adviseur en ontwikkelaar van woon- en zorgprojecten, speelde een cruciale rol in het vinden van een nieuwe bestemming voor de Oosterkerk. Haar betrokkenheid begon in 2019 toen er nog geen koper voor de kerk was gevonden. De PGA had twee belangrijke voorwaarden: financiële opbrengst en het behoud van de Oosterkerk als een waardevolle plek voor Aalten en de gemeenschap, inclusief het behoud van het rijksmonument.
Bijzondere Kenmerken van de Oosterkerk
De Oosterkerk staat bekend om zijn schoonheid, een oud orgel en een uniek gedenkraam. Dit gedenkraam, ongeveer 6 meter hoog, vertelt het verhaal van de Tweede Wereldoorlog, van de Duitse inval en het bombardement op Rotterdam tot de hongerwinter en de bevrijding. Het raam was een geschenk van onderduikers uit het westen die tijdens de oorlog in Aalten, voornamelijk bij boeren, onderdak vonden. Het behoud van dit raam, samen met de overige glas-in-loodramen en het orgel, was een prioriteit. Tevens moesten de historische en culturele waarden van het gebouw, als rijksmonument, gewaarborgd blijven.
De Uitdaging van Herbestemming
Het behouden en verbouwen van een kerkgebouw is een complexe taak. Annelies Lammers zag echter direct een nieuwe toekomst voor de Oosterkerk, met name door de vergrijzing in Aalten. Het idee ontstond om het gebouw te transformeren tot een woon- en zorgproject voor ouderen met dementie. De locatie bleek ideaal, met mogelijkheden voor een tuin en terras, wat de leefbaarheid voor bewoners en hun families zou vergroten. Hoewel nieuwbouw vaak overzichtelijker is qua investeringen en onderhoud, bood de Oosterkerk unieke kansen.
Technische en Financiële Overwegingen
Om het project te realiseren, werkte Lammers samen met professionals om de technische haalbaarheid te onderzoeken, inclusief de toevoer van daglicht in het gebouw, dat van binnen vaak vrij donker is. De transformatie van een grote open kerkruimte naar woningen vereiste zorgvuldige planning om zoveel mogelijk van het monument te behouden. Het herbestemmen van een kerk tot zorgfaciliteit is in Nederland nog relatief ongebruikelijk. Pas na de overtuiging dat het plan haalbaar was, werd gezocht naar een zorgaanbieder en koper. Verschillende partijen waren aanvankelijk terughoudend vanwege onderhoudskosten of de wens tot te veel aanpassingen. Uiteindelijk werd een enthousiaste koper gevonden, die de locatie als een van hun mooiste beschouwt en wiens medewerkers trots zijn om er te werken.
Ondersteuning en Subsidies
Het project werd ook bemoeilijkt door financiële tekorten, met name op het gebied van restauratie en het realiseren van een leefbare omgeving voor bewoners. Mogelijke extra inkomstenbronnen, zoals verhuur van de toren of bijbouw van woningen, bleken niet haalbaar. Het luxer maken van appartementen om een exclusieve doelgroep aan te trekken, paste niet bij de oorspronkelijke bestemming van de kerk. Op advies van de wethouder werd contact gezocht met de provincie, wat resulteerde in subsidie en medewerking van de gemeente om het plan te laten slagen. Ook monumentenorganisaties zoals het Gelders Genootschap en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) dachten mee. Hun openheid voor een nieuwe bestemming voor de kerk was cruciaal voor het behoud ervan. Hun kritische, maar positieve benadering dwong tot verdere optimalisatie van het plan.
Erkenning en Complimenten
Het resultaat van de transformatie wordt breed gewaardeerd. Makelaars in de vastgoedsector zien het als een voorbeeld van succesvolle kerkenherbestemming. In september 2023 ontving het project de Erfgoedprijs in Aalten, een erkenning die de PGA aanmoedigde vanwege de respectvolle omgang met de kerk.
Leven in Het Oosterkerkhuis
Het feit dat ouderen nu in de Oosterkerk wonen, brengt bepaalde beperkingen met zich mee. Organisten die het orgel graag wilden blijven bespelen, ondervonden dat de verbouwing de akoestiek beïnvloedde en dat niet alle bewoners behoefte hadden aan orgelmuziek. Er is echter wel gekeken naar mogelijkheden voor orgelspel tijdens speciale gelegenheden zoals Kerst en Pasen. Het orgel blijft goed zichtbaar in de centrale open ruimte van de kerk, waar de architectuur een indrukwekkende blik naar boven mogelijk maakt.
Studio's en Gemeenschappelijke Ruimtes
De Oosterkerk is nu getransformeerd tot Het Oosterkerkhuis, met 21 zorgstudio's voor bewoners met dementie. Aan weerszijden van de ingang bevinden zich huiskamers met terrassen en veel daglicht, waardoor bewoners kunnen kiezen voor zon of schaduw. Vanwege de monumentale status van het gebouw zijn er meer gemeenschappelijke ruimtes dan in reguliere kleinschalige zorginstellingen.
Milieuarchitectuur: Torsten Ottesjö bij TEDxGöteborg
Geschiedenis van de Oosterkerk en Kerkelijke Gemeenschap
De Oosterkerk, oorspronkelijk gebouwd in 1913 ter vervanging van een kleinere kerk uit 1844, heeft een lange geschiedenis binnen de Gereformeerde Kerk van Aalten. De eerste 'Afgescheiden Kerk' werd in 1844 opgericht, nadat een groep gelovigen zich had afgescheiden van de Nederlands Hervormde Kerk.
Ontwikkelingen binnen de Gereformeerde Kerk
Gedurende de jaren evolueerde de kerkelijke gemeenschap met diverse ontwikkelingen. In 1935 werd gepleit voor de bouw van een nieuwe gereformeerde kerk in Bredevoort, maar dit bood geen oplossing voor de ruimtegebrek in Aalten. In 1946 kwam dit onderwerp opnieuw aan de orde, met de oprichting van een zelfstandige Gereformeerde Kerk in Bredevoort in 1953. Ook in Aalten zelf werd de kerk meerdere keren uitgebreid, onder andere in 1931, omdat het aantal zitplaatsen te klein bleef. De kerk heeft een T-plattegrond, met een voorgevel voorzien van een tuitgevel, een entree met eigen tuitgevel en een raamwerk erboven. Diverse rondboogvensters en een trifora met gebrandschilderd glas verfraaien de gevel. Aan weerszijden van de voorgevel staan torens, bekroond met een naaldspits.
Het Gedenkraam en Emigratie
In 1946 kreeg de Oosterkerk een indrukwekkend acht meter hoog gedenkraam, geschonken door een comité uit de Gereformeerde Kerk van Kralingen, namens de kerken en de Joodse gemeenschap van Rotterdam. De teksten uit Jesaja 16 en 58, die oproepen tot bescherming van verdrevenen en het delen van brood met de armen, benadrukken de dankbaarheid voor hulp tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de jaren na de oorlog emigreerden aanzienlijke aantallen gereformeerden uit Aalten naar Canada, Zuid-Afrika, Amerika en Australië, op zoek naar een beter leven.
Samenwerking en Vernieuwing
Gedurende de 20e eeuw zocht de kerk naar manieren om de gemeenschap te versterken en te vernieuwen. In de jaren '50 kregen vrouwelijke belijdende leden kiesrecht bij de verkiezing van ambtsdragers. Pogingen tot toenadering tussen hervormden en gereformeerden leidden echter niet tot onmiddellijke fusie. De bouw van een derde kerk, de Zuiderkerk aan de Ludgerstraat, werd in de jaren '60 gerealiseerd. Deze kerk, ontworpen door architect W. van der Zee, kenmerkt zich door een plat dak met smalle ramen die daglicht binnenlaten. Kunstwerken, waaronder graffito door Harrie Dercksen en een muurschildering, verrijkten het interieur. Een nieuw orgel werd in 1968 opgeleverd, na aanpassingen vanwege de akoestiek van het gebouw.
Veranderende Tijden en Ledenverlies
De jaren '70 en '80 zagen een gestage daling van het kerkbezoek. In 1968 kregen de Gereformeerde Kerken de vrijheid om vrouwelijke leden te kandideren voor ambten als ouderling en diaken. In 1971 werden de eerste vrouwelijke diakenen en ouderlingen bevestigd. Een conflict binnen de Christelijke Gereformeerde Kerk in Aalten leidde ertoe dat een honderdtal leden en de kerkenraad zich aansloten bij de Gereformeerde Kerk. Om de vergaderingen van de groeiende kerkenraad te structureren, werd een Kerkenraad voor Algemene Zaken ingesteld met wijkkerkenraden. In 1973 werd het nieuwe Liedboek voor de Kerken ingevoerd, wat leidde tot de oprichting van een kerkkoor om de nieuwe melodieën te oefenen.
Fusie en Sluiting
De samenwerking tussen gereformeerden en hervormden intensiveerde in de jaren '90. Echter, het vinden van geschikte ouderlingen en diakenen werd steeds moeilijker. In 1999 werd de Westerkerk buiten gebruik gesteld. Op 1 juli 2006 ontstond de Protestantse Gemeente te Aalten door de fusie van de Gereformeerde Kerk en de Nederlandse Hervormde Gemeente. Ondanks de fusie zette de daling van het ledental zich voort, wat de noodzaak van inkrimping van kerkgebouwen benadrukte. In 2015 verscheen een rapport dat de sluiting van de Oosterkerk voorstelde.
Laatste Kerkdienst en Toekomstperspectief
Op 27 juni 2021 vond de laatste kerkdienst plaats in de Oosterkerk, gevolgd door de officiële sluiting op 16 juli 2020, toen de Grote Kerkenraad instemde met de overdracht aan bouwbedrijf Klomps voor de realisatie van een woonzorgcomplex. Het gebouw werd vervolgens omgevormd tot Het Oosterkerkhuis, met twintig studio's voor bewoners met dementie. Van de drie oorspronkelijke gereformeerde kerkgebouwen in Aalten is nu alleen de Zuiderkerk nog in gebruik.
Herinneringen en Emoties
De laatste dienst in de Oosterkerk werd gekenmerkt door emoties van verdriet, maar ook door dankbaarheid voor de vele belangrijke momenten die in het gebouw beleefd werden. De herinneringen aan vreugde en verdriet blijven voortleven. De voorganger, ds. Hendrik Jan Zeldenrijk, benadrukte Gods onveranderlijke liefde die 107 jaar centraal heeft gestaan in het kerkgebouw, in voorspoed, oorlog, tegenspoed en crisistijden. De hoop werd uitgesproken dat deze boodschap ook in de toekomst centraal zal blijven staan.
Tijdens de laatste dienst werkten drie organisten mee: Harry van Wijk, Joop Ormel en Hans te Winkel. De teksten van de gezongen liederen, waaronder Psalm 84, werden geprojecteerd tegen de achtergrond van het gedenkraam. De voorganger refereerde aan de sluiting van de Westerkerk 22 jaar eerder, en de pijn die dit destijds veroorzaakte. Het contrast tussen de vijf gebouwen waar destijds diensten werden gehouden en het ene gebouw nu, werd als pijnlijk ervaren.
Het gebouw zelf werd niet als een heiligdom beschouwd, maar als een plek waar velen belangrijke levensmomenten vierden, zich veilig voelden en God ontmoetten. De aanwezigheid van God wordt niet gebonden aan een gebouw, maar aan Jezus Christus en de Heilige Geest die mensen verbindt.
De dienst werd afgesloten met een mededeling van overlijden van een 97-jarig gemeentelid, orgelspel en het zingen van liederen. Na de dank- en voorbeden, stil gebed en het Onze Vader, speelden de organisten diverse orgelwerken, waaronder 'Trumpet Tune' over Psalm 150, 'Es ist das Heil uns kommen her' en een deel uit de 'Suite Gothique'. Na de dienst stond de koffie klaar buiten, waar kerkgangers nog lang napraatten.
Het Oosterkerkhuis: Zorg en Betaalbaarheid
Het Oosterkerkhuis biedt momenteel plaats aan maximaal 22 bewoners met dementie, zoals de ziekte van Alzheimer of vasculaire dementie. Het professionele zorgteam is 24/7 beschikbaar, met nadruk op het behoud van eigen regie voor de bewoners. De kleinschalige woonzorglocatie beschikt over een grote tuin en een eigen kok voor dagelijkse maaltijden. De kosten zijn betaalbaar, zelfs met alleen een AOW-uitkering als inkomen.
Het Oosterkerkhuis telt 21 studio's, waaronder één speciaal voor echtparen. Elke studio is voorzien van een badkamer en keukenblokje, en bewoners kunnen deze naar eigen smaak inrichten. Er zijn twee gezamenlijke huiskamers en een activiteitenruimte. Bij mooi weer kunnen bewoners genieten van de dementievriendelijke tuin.
Om in Het Oosterkerkhuis te kunnen wonen, is een diagnose dementie en een Wlz-indicatie met zorgprofiel VV05/ZZP5 vereist. Wonen wordt gefinancierd vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz) via een Volledig Pakket Thuis (VPT). De eigen bijdrage aan het CAK is laag en afhankelijk van persoonlijke omstandigheden.
De wachttijd voor een studio varieert, afhankelijk van het aantal wachtenden. Aanmelden kan via een online inschrijfformulier, een PDF-document of een papieren formulier. Mantelzorgers blijven een belangrijke rol spelen in het leven en de zorg voor de bewoner, waarbij de zorg van Het Oosterkerkhuis gezien kan worden als een vorm van thuiszorg.
Het Oosterkerkhuis bevindt zich in het centrum van Aalten, dichtbij winkels en terrassen. Er is een actieve deelname aan buurtactiviteiten en bewoners kunnen deelnemen aan diverse activiteiten zoals bewegen, koken, kegelen, biljarten en creatieve workshops. Muzikale optredens en uitstapjes worden georganiseerd, met veel aandacht voor één-op-één-interactie.
Recensies van Het Oosterkerkhuis benadrukken de kwalitatief goede zorg, het kundige personeel, de huiselijke sfeer en de aandacht voor het welzijn van bewoners en hun partners. De medewerkers worden geprezen om hun passie en respectvolle benadering. Vrijwilligers worden actief gezocht om het dagelijkse leven vorm te geven, door deel te nemen aan activiteiten, de tuin te onderhouden of te assisteren bij maaltijden en uitjes.
tags: #kerkdienst #oosterkerk #aalten