Elke week vinden er kerkdiensten plaats, waar ook mensen met een verstandelijke beperking deel van uitmaken. Door middel van kleine en eenvoudige aanpassingen kan een kerkdienst hen meer aanspreken. Een gemeente bestaat uit een groep mensen met sterk uiteenlopende karakters, van jong tot oud. Er zijn muzikale mensen, ambtenaren en technici; denkers en doeners. Er zijn intelligente mensen en mensen die een verstandelijke beperking hebben. En iedereen komt naar de kerk om God te danken en te eren.
Mensen met een verstandelijke beperking vinden het over het algemeen fijn om naar de kerk te gaan. Ze weten wat ze kunnen verwachten en ze ontmoeten mensen. Ze zullen niet alles begrijpen en dat hoeft ook niet altijd. Toch zijn er een aantal eenvoudige manieren om tijdens een kerkdienst beter bij hen aan te sluiten.
Aanpassingen voor een inclusieve kerkdienst
Predikanten, kosters en mensen uit het beamteam kunnen een belangrijke rol spelen bij het toegankelijker maken van kerkdiensten.
Praktische voorbeelden in de preek
Zorg voor praktische voorbeelden in de preek. Benoem dagelijkse situaties die herkenbaar zijn voor mensen met een beperking en maak daar ook een toepassing bij. Deze onderdelen in de preek zullen een groot gedeelte van de gemeente aanspreken, van ieder intelligentieniveau.
- Bijvoorbeeld: het thema van de preek is respect. Benoem een situatie die zich in een busje van woonvorm naar werkplaats kan voordoen.
- Of het thema van de preek is vergeving. Benoem een voorbeeld uit het leven in een groep waarin je je altijd irriteert aan de geluiden die iemand tijdens het eten maakt.
Concreet zijn in gebed en reactie
Noem namen van personen waar zorgen over zijn, wees concreet in het gebed. Reageer kort op spontane uitingen van mensen met een beperking. Geef aandacht, maar ga daarna ook weer verder met de liturgie.
Betrek mensen bij activiteiten
Betrek mensen met een verstandelijke beperking bij activiteiten tijdens een kerkdienst. Bijvoorbeeld:
- Collecteren
- Koffie schenken
- Afwassen
- Uitdelen van presentjes bij bijzondere diensten
- Welkom heten
Gebruik van de beamer voor structuur
Gebruik de beamer om een duidelijke structuur aan te geven. Dit geeft rust en overzicht. Plaats bij elk onderdeel van de liturgie een pictogram: Zegen - Zingen - Bijbellezen - Bidden - Preek - Collecte.
Spreken voor mensen met dementie: een uitdaging en een vak
“Ik had het idee dat ik totaal over de hoofden heen aan het spreken was”, vertelt een predikant me tijdens een training over liturgie en dementie. Hij was voorgegaan in een verpleeghuis, voor mensen met dementie. Spreken voor mensen met dementie is een uitdaging. Zij communiceren immers anders dan je gewend bent. Soms ontmoedigt dat sprekers.
“Ik kan het niet, hoor”, zei een predikant tijdens een training. “Het heeft geen zin, en ik heb er ook geen zin in.” Dat is jammer. Spreken voor mensen met dementie is namelijk een vak dat je prima kunt leren en dan zul je zelfs merken dat het inderdaad zin heeft!
Zintuiglijke benadering en interactie
Mensen met dementie hebben meer nodig dan enkel een cognitieve benadering, omdat hun denken verstoord is. Richt je daarom tijdens je overdenking of preek op alle zintuigen. Neem daarom altijd iets mee om te laten zien, ruiken, voelen of horen.
- Gebruik bijvoorbeeld een pluchen duif als je spreekt over de Heilige Geest.
- Of een reddingsboei wanneer het gaat over Gods redding.
Laat deze voorwerpen niet alleen zien, maar ook voelen. Of ruiken, wanneer dat kan. Dit kan natuurlijk het beste wanneer de groep niet te groot is.
Interactief spreken voorkomt afhaken
Mensen met dementie genieten ook van kunst. Wanneer je een monoloog uitspreekt, zul je mensen met dementie inderdaad verliezen. Gaandeweg zie je ze afhaken: de één valt in slaap, de ander gaat friemelen aan zijn papier en een derde staat zelfs op en loopt weg. Dat kun je gemakkelijk voorkomen door interactief te spreken.
- Stel vragen, zoals: “Ik heb iets meegenomen, kunt u zien wat het is?” Of: “Heeft u weleens een duif gezien?”
- Richt je daarbij vooral op de beleving, niet op feiten. Mensen met dementie zullen niet zomaar meer weten wanneer ze voor het laatst een duif hebben gezien, maar wel dat ze dat een mooi gezicht vonden.
- Als je bijvoorbeeld een schilderij laat zien, vraag je: “Vindt u dit een mooi schilderij? En: Wat ziet u?”
Bij interactie is natuurlijk ruimte voor humor. Neem jezelf niet te serieus, mensen met dementie prikken daar gemakkelijk doorheen. Breng je boodschap ontspannen en benoem gerust wanneer je even vastloopt, omdat je je verhaal bijvoorbeeld (gedeeltelijk) uit je hoofd houdt. Authenticiteit staat bij mensen met dementie zeer hoog in het vaandel. Door geveinsde zelfverzekerdheid prikken zij zo heen.
Een interactieve dienst en openheid voor het onverwachte
Je kunt zelfs de hele dienst of bijeenkomst interactief maken, door bijvoorbeeld elementen als een (paas)kaars toe te lichten, een mooie Bijbel te laten zien bij de Schriftlezing, of bij de gebeden te vragen waarvoor mensen zouden willen bidden. Een bijeenkomst met mensen met dementie kan gerust drie kwartier of zelfs een uur duren! Zolang je het maar interactief houdt. Sta open voor onverwachte gebeurtenissen, zoals wanneer iemand met dementie opstaat of iets onverwachts zegt. Laat je verrassen!
Eenvoudig, maar niet kinderachtig
Soms denken sprekers dat ze voor mensen met dementie een soort kinderstukje moeten opvoeren. Dat is niet zo. Maak je overdenking of bijeenkomst nooit kinderachtig, maar wel eenvoudig. Een Bijbellezing kun je bijvoorbeeld het beste doen vanuit de Bijbel in Gewone Taal (BGT). Dat is een mooie mix tussen eenvoudige taal en toch herkenbare Bijbelteksten. Kinderbijbels zijn al gauw te verhalend en kinderlijk. Je kunt ook eenvoudige gedichten gebruiken, zoals van Toon Hermans, of liederen die je voorleest als gedicht.
De theologische uitdaging van eenvoud
Tot slot: de predikant uit het begin vroeg me: “Ben ik dan nog wel theoloog, als ik het zo eenvoudig ga maken?” Wat mij betreft: jazeker! Juist omdat je de boodschap eenvoudig en toegankelijk, maar niet kinderachtig, wilt maken, moet je heel zorgvuldig nadenken over hoe je dat doet. Je zult echt kleine stapjes in je verhaal moeten zetten. Dus bij het laten zien van een duif niet meteen beginnen over de Heilige Geest, maar eerst vragen wat je publiek ziet en vervolgens of iemand wel eens een duif heeft gezien. Zo ga je stap voor stap naar je boodschap over de Heilige Geest. Dat is een fantastische uitdaging en echt een vak, dat je met bovenstaande tips simpelweg kunt oefenen. Want leren doe je vooral door het te doen.
Tim van Iersel is dementiedominee en werkzaam als geestelijk verzorger en ethicus bij WoonZorgcentra Haaglanden (WZH). Tim is auteur van Dilemma’s bij dementie.
De structuur van een kerkdienst
Een kerkdienst wordt een eredienst genoemd omdat ze bedoeld is tot eer van God. De kerkdienst heeft de vorm van een dialoog, waarbij de predikant spreekt namens God en namens de gemeente. God spreekt tot ons in de wetslezing, schriftlezing en via de preek. De gemeente antwoordt via gebed, geloofsbelijdenis en gemeentezang.
De liturgie: de opbouw van de dienst
De liturgie is de opbouw van een kerkdienst. Een kerkdienst duurt gemiddeld 1,5 uur. Voorin de kerk staan op (liturgie)borden de psalmen en gezangen die tijdens de kerkdienst worden gezongen. Op de borden staan ook de Bijbelgedeelten (afgekort) die aan de orde komen, welke worden uitgelegd tijdens de preek.
Alle onderdelen van een kerkdienst
Wanneer je binnenkomt, word je door de koster verwelkomd. Als je geen Bijbel hebt, kun je die krijgen om mee te lezen en mee te zingen.
- Binnenkomst: Als je binnenkomt speelt het orgel. Wanneer de kerkdienst begint, stopt het orgel met spelen. Het bestuur van de kerk (de kerkenraad) komt dan de kerk binnen.
- Stil gebed: Een ouderling uit de kerkenraad geeft met een handdruk de leiding aan de dominee en wenst de predikant Gods zegen. Daarna is er tijd voor een stil gebed.
- Gebedshouding: Tijdens het gebed sluiten wij onze ogen en vouwen we onze handen om ons beter op God te kunnen richten en om te laten zien dat we afhankelijk zijn van Hem.
- Mededelingen: Na het stil gebed gaat de predikant de preekstoel op. In de morgendienst zijn dan meestal eerst wat mededelingen.
- Votum & groet: Het votum is een belijdenis en gebed waarin we uitspreken dat we van God afhankelijk zijn. Aansluitend spreekt de predikant de groet uit, een belofte van Gods aanwezigheid in de verdere kerkdienst. Daarna wordt de eerste psalm gezongen.
- Wetslezing: In de morgendienst worden de 10 geboden (‘Wet des Heeren’) voorgelezen (uit Bijbelboek Exodus 20). De Wetslezing, Schriftlezing en geloofsbelijdenis worden door een ouderling verzorgd. Als antwoord op de lezing van Gods goede geboden zingt de gemeente een psalmvers.
- Schriftlezing: Aansluitend worden één of meer gedeelten uit de Bijbel gelezen. De bijbelgedeelt(en) worden voorgelezen uit de Statenvertaling.
- Geloofsbelijdenis: In de avonddienst wordt de geloofsbelijdenis uitgesproken. Dit getuigenis is opgesteld door de christenen uit de eerste eeuwen om in het kort te vertellen wat we geloven.
- Gebed: Als we bidden spreken we met de Heere God. We bidden om Gods zegen in de kerkdienst. De dominee spreekt het gebed uit en de kerkgangers bidden mee. We bidden voor de wereld, zieken, rouwenden, enz.
- Collecte: Na het gebed wordt de collecte aangekondigd. We mogen nu de Heere dienen door iets te geven in de collectezak. Dit wordt ook wel de ‘dienst der offeranden’ genoemd. Drie keer wordt een collectezak doorgegeven, meestal bestemd voor de diaconie (zorg voor hulpbehoevenden), (plaatselijke) kerk, en (landelijke) kerk (‘kerkelijke kassen’). De collecte is vrijblijvend: iedereen geeft zoveel hij wil. Tijdens de collecte luisteren we naar orgelspel en daarna zingen we opnieuw een aantal verzen uit één van de Psalmen.
- Preek: De preek is de verkondiging van Gods Woord. Hierin wordt een tekst uit de Bijbel uitgelegd en toegepast op ons leven. Dit is het middelpunt van de kerkdienst. Na de preek wordt als antwoord weer gezongen.
- Dankgebed: De Heere God wordt gedankt voor de kerkdienst en gevraagd met ieder in z’n leven mee te gaan. Na het dankgebed zingen we de slotzang.
- Zegen: Na het zingen van de laatste psalm gaat iedereen staan. Daarna volgt de zegen die de dominee namens de Heere God oplegt. Dit is de belofte dat Hij ieder nabij wil zijn en vrede wil geven.
Met een handdruk geeft de dominee de leiding weer terug aan de ouderling; de kerkenraad verlaat met de predikant als eerste de kerk. Daarna gaat het orgel weer spelen en verlaten de bezoekers de kerk. Buiten de kerk wordt nog wat nagepraat.
Kerkdiensten in verzorgingshuizen tijdens corona en daarbuiten
“Van harte welkom”, we vinden het fijn wanneer gasten onze kerkdiensten bijwonen. Daarom heten we je van harte welkom.
De directe aanleiding om de kerkdiensten in een verpleeghuis te faciliteren, kan de situatie zijn van Mw. Janssen, de moeder van een schoolvriend. Sinds kort woont ze in een verpleeghuis en het is bekend dat ze gelovig is en waarde hecht aan de katholieke kerk. Lang geleden ging men, katholiek grootgebracht, op zondag naar de kerk en op belangrijke katholieke (feest)dagen zoals aswoensdag, Pasen en Kerstmis. Later vervielen de zondagen en bleef alleen het bezoek aan de nachtdienst op Kerstavond nog een tijdlang traditie. Een herinnering aan een stampvolle kerk, met veel bekenden, uitbundig gezang en een fijne sfeer, gevolgd door thuis broodjes eten.
Voor veel gelovigen die regelmatig een mis bezoeken, gooit corona ook dit jaar roet in het eten en is het aantal kerkgangers beperkt. Zoals zoveel digitaal mogelijk is, is ook digitaal een kerkdienst volgen mogelijk. Je mist natuurlijk de geur van wierook, de houten bankjes, de kou in oude kerken, de fysieke ervaring van de rituelen, zoals de Heilige Communie, de collecte.
Digitale kerkdiensten: toegankelijk en comfortabel
Wat er voor nodig is? Eigenlijk niet veel. De meeste verpleeg- en verzorgingshuizen hebben tegenwoordig wifi en grote tv/computerschermen die je kunt aansluiten op internet. Via Kerkomroep is er beeld én geluid, soms van de kerk in de eigen parochie, zoals in Oss. Een iPad is ook goed, in het eigen appartement, zelfs een smartphone geeft een duidelijk beeld en geluid.
Wat is er mooier voor bewoners dan op zondagochtend samen in de huiskamer de mis bij te wonen, comfortabel in de eigen leunstoel in plaats van de houten bankjes in de kerk. En na afloop na te praten over de preek of een kopje koffie te drinken.
Deze blog is geschreven door drs. José van Berkum. Zij is publiciste en adviseur en gespecialiseerd in wonen, welzijn & technologie van senioren.
Kerkdienst 2 Mei - Zijdekerk
Thematische preekvoorbereiding: de wijsheid van Prediker
De preekschets is niet bij een specifieke zondag gedacht. Veelal zal in een verpleeghuis het oecumenisch leesrooster worden gevolgd. ‘Gedenk daarom je schepper in de dagen van je jeugd’ is de kapstok waaraan Prediker drie blokken tekst heeft opgehangen die elk met ‘voordat’ beginnen: 1b: voordat de slechte dagen komen, 2: voordat de zon verduistert, 6: voordat het zilverkoord wordt weggenomen.
‘Gedenk daarom je schepper’ is iets anders dan ‘gedenk te sterven’. Het gaat erom Hem te gedenken die er was voordat wij er waren en er nog zal zijn wanneer wij er niet meer zijn. Hij omvat ons leven.
Beeldende taal van Prediker over ouderdom
De meeste exegeten zijn het er wel over eens dat vers 2-5 in beeldende taal de ouderdom beschrijft. In vers 2 wordt de metafoor van de naderende winter gebruikt: de zon schijnt minder fel, de maan en de sterren zijn door de wolken aan het zicht onttrokken, na een regenbui trekken de wolken, anders dan in de zomer, niet weg.
In vers 3-5 gebruikt Prediker het allegorische beeld van een huis:
- De wachters voor het huis zijn de trillende handen;
- de kromgebogen soldaten zijn de benen;
- de maalsters zijn de tanden die langzaam verdwijnen;
- de vrouwen die uit het venster staren zijn de ogen met een lege blik;
- de deuren zijn de oren;
- het geluid van de molen is de stem.
In vers 6 worden vier symbolen voor het leven gebruikt: het zilveren koord, de gouden lamp, de waterkruik en het scheprad. Het zilveren koord is het levenslicht. Ook de gouden lamp verwijst naar het levenslicht. Een gebroken waterkruik en een kapot scheprad betekenen dat er geen water meer uit de bron geput kan worden. Water komt op talloze plaatsen in de Bijbel voor als symbool van leven.
Realistische kijk op leven en lot
Prediker schetst een nuchter beeld van afnemende krachten en verval. Voor hem is er geen oorzakelijk verband tussen het handelen van de mens en zijn levenslot. In Prediker 1:15 zei hij al: ‘Wat krom is kan niet recht worden gemaakt, en wat ontbreekt kan niet worden meegeteld.’ Dat moeten we niet als defaitisme opvatten, integendeel. Prediker is realistisch. Hij geeft raad, die kan helpen om het leven te verlichten. Het komt erop aan dat een mens leert om te gaan met het leven zoals het is.
Aansluiten bij de toehoorders
Wie voorgaat in een verpleeghuis dient zich, wellicht meer nog dan bij het voorgaan in een gemeente, af te vragen wie er aanwezig zullen zijn bij de kerkdienst, weekopening of weeksluiting. Is het een verpleeghuis waar revalidanten verblijven die weer naar huis gaan, of wonen er chronisch zieken? Zijn er dementerenden in de viering? Gaat het uitsluitend om ouderen of zijn er ook jongeren aanwezig? Wat zijn de kerkelijke achtergronden? Het is raadzaam om dicht aan te sluiten bij de toehoorders. Prediker blijft in zijn beeldende taal dicht bij het alledaagse leven van de mens: het weer, het huis, de huisraad. Gebruik in de preek beelden, voorbeelden en anekdotes uit het dagelijks leven van de hoorders.
De relevantie van 'Gedenk je schepper' voor ouderen
Prediker richt zich met zijn aanwijzingen tot jonge mensen. De woorden ‘Gedenk daarom je schepper in de dagen van je jeugd’ kunnen als mosterd na de maaltijd overkomen op toehoorders die de dagen van hun jeugd al ver achter zich hebben. Toch hebben deze woorden zin voor ouderen.
- In de eerste plaats omdat het goed is ons te binnen te brengen dat de Eeuwige ons leven lang met ons meegaat. Hem gedenken die ons het leven gaf past bij elke leeftijd.
- Ten tweede is er de laatste jaren veel aandacht voor dat het ophalen van herinneringen, het vertellen van het levensverhaal of het schrijven van een levensboek van betekenis is voor ouderen.
Waarde in kwetsbaarheid en afhankelijkheid
De centrale vraag luidt: wat is van waarde wanneer we letterlijk en figuurlijk aan den lijve ervaren dat het leven moeilijk wordt? We leven in een tijd waarin voor elk probleem een oplossing gevonden moet worden. ‘Dokter, doe er wat aan!’, roept een mens die ziek is of de ziekte van een dierbare van nabij meemaakt. Prediker brengt God niet ten tonele als ‘de grote oplosser van alle problemen’. Prediker houdt het uit in de weerbarstigheid van het leven. Het aanvaarden van onmacht en afhankelijkheid, het besef dat sommige dingen niet meer mogelijk zijn is een hele opgave. Het is verleidelijk om in de preek ‘oplossingen’ aan te dragen. Zo merkt Lindijer over de kwetsbaarheid van de oudere mens op: ‘dat God juist het zwakke uitkiest. De kwetsbaarheid is de ruimte bij uitstek waar God met zijn kracht wil wonen’.
Ouderdom als bevrijde tijd en tijd van beperkingen
Voor wie in een verpleeghuis verblijft werkt de grens van het leven steeds meer in alles door. Het is alsof men zich in een nieuw land moet oriënteren. Daar zijn geen vaste regels voor. Een MS-patiënt vertelt: ‘Voordat ik ziek werd vroeg ik me zelden af waar het in het leven nu eigenlijk om ging. In de jaren van mijn ziekte ben ik erachter gekomen dat de essentie van het leven niet ligt in opleiding, baan en geld, maar in heel andere dingen. Ik lees, luister muziek, praat met mijn vrouw. En verder hoef ik niet zo veel.’ De ouderdom kan ervaren worden als een bevrijde tijd en paradoxaal genoeg tegelijkertijd als een tijd van beperkingen.
Suggesties voor Bijbellezingen en liederen
Wanneer het over de ouder wordende mens gaat mag het prachtige gedicht ‘Genesis’ van Ida Gerhardt niet ongenoemd blijven. Als lezing uit het Nieuwe Testament valt te denken aan Romeinen 8:18-23 of 2 Korintiërs 5:1-10. Lucas 2:22-40 kan als evangelielezing dienen. Simeon en Hanna in de tempel maken de indruk zeer vitale ouderen te zijn.
Ook voor de keuze van de liederen geldt: bedenk wie er aanwezig zijn. Kies zo mogelijk liederen op melodieën die bekend zijn in verschillende kerkelijke tradities. Bij Prediker 12 zou ik enkele verzen uit Psalm 71 laten zingen, in ieder geval vers 6.
tags: #kerkdienst #verzorginghuis #preek