De Oude Lutherse Kerk, gelegen aan het Spui in het hart van Amsterdam, is een gebouw met een rijke geschiedenis die nauw verweven is met zowel de Lutherse gemeenschap als de Universiteit van Amsterdam (UvA). Oorspronkelijk gebouwd als het Evangelisch-Lutherse Diaconie Oude Mannen- en Vrouwenhuis, heeft het pand uit 1772, genoemd naar de geboorteplaats van Maarten Luther, door de eeuwen heen verschillende functies gekend.
Historische Context en Ontwikkeling
Aan het einde van de 16e eeuw werd in Amsterdam de Lutherse gemeente gesticht. In de 17e eeuw was ongeveer twintig procent van de bevolking Luthers, wat resulteerde in de bouw van diverse herinneringsgebouwen, waaronder de Oude Lutherse Kerk aan het Spui en de Ronde Lutherse Kerk aan het Singel. Het gebouw zelf, met zijn regentenkamers, gang en kerkzaal, wordt beschouwd als het belangrijkste collectiestuk.
De universiteit en de kerk delen een bijna gelijktijdige ontstaansgeschiedenis. Het Athenaeum Illustre, de voorloper van de UvA, werd opgericht op 8 januari 1632, terwijl de Oude Lutherse Kerk op Eerste Kerstdag 1633 voor het eerst in gebruik werd genomen als de eerste kerk voor de Lutheranen in Amsterdam.
De Oude Lutherse Kerk werd gebouwd op de locatie van zeven voormalige pakhuizen, wat resulteerde in een ongebruikelijke plattegrond en een merkwaardig binnenplaatsje dat te bewonderen is vanaf de galerijen. Het gebouw is via de togakleedkamer verbonden met academisch centrum SPUI25 en via de domineesgang met de Doelenzaal in de Universiteitsbibliotheek.
Restauraties en Bouwkundige Aspecten
Door de jaren heen heeft de kerk diverse bouwkundige uitdagingen gekend. In 1925 begon de kerk te verzakken door een verouderde fundering. Aannemersbedrijf A.A. Kok herstelde de fundering en ruimde tegelijkertijd de graven onder de kerkvloer. Begin jaren tachtig dreigde het dak in te storten door houtrot. Aannemer J. Kneppers herstelde het dak door de gehele kap op te tillen en de dragende kolommen te vervangen. Tijdens deze restauratie werden in opdracht van de UvA vloerverwarming geplaatst en werden de kerkbanken vervangen door klapstoelen met een schrijfplank. De kerk is sindsdien nooit meer helemaal recht geworden, wat zichtbaar is aan de golvende galerijen.
Daarnaast werden enkele vertrekken samengevoegd om ruimte te maken voor het interieur van de Tetterodebibliotheek, die een van de grootste typografische verzamelingen van Europa herbergt.
De Oude Lutherse Kerk als Academisch Theater
De Oude Lutherse Kerk is nauw verbonden met de Universiteit van Amsterdam. Al lang voordat de UvA de kerk in 1961 huurde als Aula, bood ze ruimte voor academische plechtigheden zoals oraties, lustra en promoties. Na de Tweede Wereldoorlog, toen de UvA uit haar voegen barstte, bood de kerk een uitkomst. De Evangelische Lutherse Gemeente zag in dezelfde periode een leegloop van haar kerken.
De keuze voor de Oude Lutherse Kerk als academische locatie wordt toegeschreven aan de uitnodigende sfeer voor 'academisch theater', in tegenstelling tot de intiemere Agnietenkapel. Annelies Dijkstra, verantwoordelijk voor academische plechtigheden aan de UvA, beschrijft de kerk als het 'Eschergebouw' vanwege de unieke architectuur.
Facilitaire Diensten en Kostenindicatie
Voor het huren van de Aula of Agnietenkapel voor een evenement, ontvangen de beheerders graag informatie over de gewenste reservering. Het invullen van een formulier geldt niet als definitieve reservering. De kosten voor het gebruik van deze UvA-ruimtes zijn afhankelijk van factoren zoals het aantal bezoekers, benodigde beveiliging en techniek. Een indicatie van de kosten kan pas worden gegeven na ontvangst van een tijdsschema. Voor gedetailleerde informatie over de voorwaarden en tarieven wordt verwezen naar de betreffende documentatie.
De beheerders zijn verantwoordelijk voor de agenda en facilitaire services, maar bieden geen ondersteuning tijdens het evenement zelf. Voor meer begeleiding dient contact te worden opgenomen met de desbetreffende instanties.
Financiering en Schenkingen
De Oude Lutherse Kerk heeft een ANBI-status, wat betekent dat giften aan de kerk aftrekbaar zijn bij de belasting. Een recent project gericht op fondsenwerving voor de restauratie van het monumentale orgel, met een totaalbudget van ruim 100.000 euro, riep op tot een bijdrage van 13.500 euro. Dit project is succesvol afgerond, met een opbrengst van € 15.740, wat 116% van het doelbedrag vertegenwoordigt.
Het Orgel van de Oude Lutherse Kerk
De kerk is voorzien van een gigantisch monumentaal orgel dat momenteel wordt gerestaureerd. Dit omvat het reinigen van het gehele orgel, het opnieuw stemmen van een groot deel van de orgelpijpen, het verbeteren van de bekleding van de uitgedroogde balgen en het herstellen van schade door lekkage.
De restauratie van het orgel, met een speelaard die wordt omschreven als gevoelig, direct en muzikaal, is een complex proces. Het orgel is gebouwd in een ambachtelijke orgelperiode, met bijdragen van orgelmakers als Johann Heinrich Bätz en Johannes Stephanus Strümphler. De kwaliteit van het orgel wordt benadrukt met de woorden van Cesar Franck: ‘mijn orgel is mijn orkest’.
De Senaatszaal en Academische Tradities
Naast de Tetterodebibliotheek bevindt zich de senaatszaal, de ruimte waar de promotiecommissie haar eindoordeel velt en die tevens door de Evangelische Lutherse Gemeente als trouwzaal wordt gebruikt. De zaal is versierd met portretten van voormalige voorzitters van het College van Bestuur en rectoren van de universiteit.
Een opvallend element in de senaatszaal is de rectorsstoel, een geschenk van het Amsterdamsch Studenten Corps (A.S.C. / A.V.S.V.). De studentenvereniging gebruikte de Oude Lutherse Kerk in de jaren zestig voor lustra en de afsluiting van ontgroeningen.
Een portret in de senaatszaal herinnert aan de Maagdenhuisbezetting in 1969, waarbij studenten de gangen en de trouwzaal gebruikten als slaapplaats. Dit portret roept vragen op over de rol van de afgebeelde rector tijdens de protesten.
Toekomstperspectief: Verlenging van het Huurcontract
Hoewel de Aula in de Oude Lutherse Kerk oorspronkelijk bedoeld was als tijdelijke oplossing, zal de UvA waarschijnlijk nog lang gebruik blijven maken van de faciliteiten. Grote plannen om de UvA te centreren in een universiteitskwartier met een nieuwe Aula in de Oudemanhuispoort bleken in 2021 te kostbaar. Het huurcontract met de Lutheranen is daarom verlengd tot 2026, met de verwachting van verdere verlenging.
Lutherse Gemeente in Weesp: Een Vergelijkbaar Verhaal
De geschiedenis van de Lutherse gemeente in Weesp biedt een interessant parallel. De eerste lutheranen, voornamelijk Duitsers gevlucht voor de Dertigjarige Oorlog, vestigden zich in 1642 in Weesp. De eerste godsdienstoefening vond plaats op 19 april 1643. De gemeente kende financiële moeilijkheden en dreigde zelfs met de verkoop van bezittingen in 1676 om schulden te betalen.
Het huidige kerkgebouw in Weesp, ingewijd op eerste kerstdag 1819, bevat elementen uit de oude kerk, waaronder het orgel, het doophek en de avondmaalstafel. De glas-in-loodramen, aangeboden ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan in 1919, zijn nog steeds aanwezig.
Het orgel van de Maarten Lutherkerk in Weesp, ingebruikgenomen op 27 augustus 1769, werd gebouwd door orgelmaker Baëts te Utrecht of Johannes Strümphler. De keuze voor Strümphler, een beginnende orgelmaker, was mogelijk vanwege een concurrerende prijs.
Kunst en Spiritualiteit: De Rol van Dominee Kok
In de Maarten Lutherkerk in Weesp zijn kunstwerken aanwezig van de voormalige predikant drs. P.H.G.C. Kok. Hij combineerde zijn werk als predikant met zijn talent als beeldend kunstenaar, waarbij hij zijn artistieke inzichten in zijn preken verwerkte.
Dominee Kok ontwierp diverse glas-in-loodramen voor de kerk. Twee van deze ramen, "Jacobs droom te Bethel" en "De worsteling van Jacob met de engel", werden respectievelijk op 8 februari 1981 en 15 november 1981 ingewijd. Helaas overleed dominee Kok voordat het tweede raam voltooid kon worden.