De Pinksterbeweging en haar Heilige Boeken

De Pinksterbeweging, een door de Heilige Geest geïnspireerde opwekkingsbeweging, is wereldwijd de snelst groeiende richting binnen de christelijke kerk. Deze lijvige studie brengt de theologie van deze beweging op hoofdlijnen grondig en systematisch in kaart. In tien hoofdstukken wordt een uiteenzetting gegeven van de belangrijkste leerstukken. Aan bod komen: de Schrift, God, de mens, de zonde, de verlossing, de Heilige Geest, goddelijke genezing, de gemeente, de engelen, en de laatste dingen. Bijzondere aandacht krijgen de goddelijke genezing, de doop in de Heilige Geest en de gaven van de Geest, omdat zij het kenmerkendst zijn voor de Pinksterbeweging. De vrij volledige behandeling wordt gecompleteerd door uitvoerige registers van personen, onderwerpen en schriftverwijzingen, waardoor het boek ook als naslagwerk bijzonder bruikbaar wordt. De uitgave is echter vooral bedoeld als handboek voor de 'gelovige praktijk van alle dag', pastorale zorg en evangelisatie.

In de roman Altijd Vrolijk probeert Aaf van Pommeren zich te ontworstelen aan het pinkstermilieu waarin ze opgroeide. Esther Raaijmakers, die een soortgelijke achtergrond heeft, was daarom erg nieuwsgierig naar dit boek. Het schetst een goed beeld van de innerlijke belevingswereld van een evangelicaal gelovige. In het verleden verschenen er al heel wat romans over mensen met een gereformeerde afkomst, van schrijvers als Maarten ’t Hart, Jan Siebelink en Franca Treur. Over de evangelische en pinksterbeweging kwam aanzienlijk minder uit, mogelijk omdat deze beweging relatief jong is vergeleken met andere kerkstromingen.

Altijd Vrolijk is een coming-of-age verhaal over Aaf van Pommeren. Op het eerste gezicht een normaal meisje met een grote hobby: zwemmen. Maar er is ook iets bijzonders. Als ze nog maar zes jaar is, bekeren haar ouders, Walter en Els van Pommeren, zich tot de pinksterbeweging. Al snel blijkt dat haar vader beschikt over het charisma van een leider en wordt voorganger van een gemeente. Dit betekent dat het geloof dagelijks een grote rol inneemt in huize Van Pommeren. Zondagse diensten, Bijbelstudie en regelmatig zijn er gemeenteleden over de vloer of mensen die geestelijke bijstand nodig hebben. Soms blijven mensen ook langere tijd logeren, waardoor Aaf haar kamer moet delen. Naarmate ze ouder wordt, gaat ze bepaalde dingen uit de kerk steeds moeilijker vinden.

De auteur, die zelf een evangelische/pinksterachtergrond heeft, illustreert treffend hoe een dergelijk geloof de sfeer van iemands gedachten kan bepalen. Een goed voorbeeld is Aafs bezoek aan studiegenootje Carmen, die op kamers woont en studeert aan de Academie voor Lichamelijke Opvoeding. Wanneer Aaf Carmens kamer binnenkomt, ruikt ze een vreemde geur en vraagt wat het is. “Het was wierook. Wierook was occult. Het kwam uit het Oosten, waar de mensen afgoden aanbaden. Het werd ook in de roomse kerk gebruikt.” Dit illustreert het zwart-wit denken: het is van God of van de duivel; goed of slecht, met weinig ruimte voor grijsgebieden. Tegelijkertijd zie je ook de angst voor de wereld en het onbekende. Voor pinkstergelovigen is de geestelijke wereld heel reëel en dit bepaalt de manier waarop men naar de wereld kijkt. Zo wil Aaf heel graag op wedstrijdzwemmen, maar haar vader vindt dit nutteloos. Zijn reactie: “Oefening van het lichaam heeft immers weinig waarde, maar een godsdienstig leven is in alle opzichten waardevol, want het houdt beloften in voor zowel dit leven als het toekomstige.” Een tekst die aan de apostel Paulus wordt toegeschreven.

Het boek laat op mooie wijze de innerlijke belevingswereld van een pinkstergelovige zien. Hoewel dit per gelovige verschilt, zijn bepaalde aspecten herkenbaar. Bijvoorbeeld de stemmetjes in Aafs hoofd die haar vertellen wat ze vanuit haar geloofsachtergrond van iets of iemand zou moeten vinden, maar ook de gesprekjes die ze door de dag heen met God voert. Dit boek toont hoe diep regels en oordelen vanuit een kerkelijke achtergrond verweven zijn met iemands persoonlijkheid. Anke Kranendonk heeft zeventien jaar over het boek gedaan, wat resulteert in een gebalanceerde weergave van haar pinksterachtergrond. Het is geen afrekenboek geworden; enerzijds toont het de keerzijde van de pinksterbeweging en de worstelingen die ze heeft gehad, anderzijds komt de diepe liefde voor haar ouders naar voren.

Kritische Beschouwingen en Historische Context

Vele mensen zijn in de loop der tijd verstrikt geraakt in de dwalingen van de Pinkster- en Charismatische Bewegingen. David Cloud, een Amerikaanse zendeling die al vele jaren in Nepal werkt, heeft deze dwalingen aan den lijve ondervonden en er uitgebreid onderzoek naar gedaan. Zijn verslag is opgeschreven in zijn oorspronkelijke boek The Pentecostal and Charismatic Movements - The History and the Error. Een Nederlandse vertaling van dit boek is beschikbaar.

Het boek van Cloud is zeer intrigerend en met grote passie geschreven. Het is een gefundeerd bijbels boek, waarin scherpe analyses met Bijbelteksten worden gepresenteerd. Het wordt aangeraden dit boek met verstand te lezen, om niet meegesleept te worden in de ene gebeurtenis na de andere tijdens bijeenkomsten. Twee aspecten die sterk en kenmerkend zijn voor de charismatische beweging, worden belicht: ervaringen, ingevingen en dromen die soms het openbaringsgehalte lijken te hebben dat boven de Bijbel uitgaat, wat als zeer ernstig wordt beschouwd. Het spreken in tongen, gaven van genezing, profetie, apostelschap en nog veel meer worden besproken. Men realiseert zich blijkbaar niet dat de Geest de derde persoon van de drieenige God is, die zich nooit centraal stelt en ook niet aanbeden wordt. In het boek kan men daar uitgebreid over lezen, inclusief de achtergronden en oorzaken van deze ontwikkelingen. Het boek wordt van harte aanbevolen om te lezen, erover na te denken en een spiegel voor te houden, aangezien de Here Jezus vaak waarschuwt voor dwaalleringen die in deze eindtijd zullen opkomen. David Cloud zet daarbij een gedegen bijbelse fundering neer.

De pinksterbeweging heeft radicale veranderingen teweeggebracht in relatie tot rassenongelijkheid, vrouwenemancipatie, oecumene, aanbidding en zending. Een intrigerend gesprek tussen Jezus en Nikodemus, een Farizeeër, is te lezen in het derde hoofdstuk van het evangelie van Johannes. Nikodemus is de rationele conformist, die door Jezus wordt uitgedaagd om de werkelijkheid van het geestelijke leven te ontdekken, het leven dat geïnspireerd wordt door de Heilige Geest. Jezus zegt tegen hem: ‘De wind waait waarheen hij wil; je hoort zijn geluid, maar je weet niet waar hij vandaan komt en waar hij heen gaat. Zo is het ook met iedereen die uit de Geest geboren is.’ (Johannes 3:8).

Dit spanningsveld tussen twee denkwerelden, tussen het geestelijke en natuurlijke - tussen het onzienlijke spirituele en het zichtbare materiële bestaan - is kenmerkend voor de relatie van de gevestigde kerken en de pinksterbeweging. Die beweging ontstond aan het begin van de twintigste eeuw. Wederzijds onbegrip en verwijdering waren aanvankelijk het gevolg. Inmiddels is de pinksterbeweging niet meer weg te denken uit het kerkelijk spectrum. Wereldwijd zijn er ruwweg 600 miljoen aanhangers, waarvan de helft tot de Pinkstergemeenten behoort en de andere helft bestaat uit charismatische christenen verspreid over diverse kerkgenootschappen (bron: Pew Research Center). We kunnen daarom gerust spreken van een twintigste-eeuwse reformatie onder het motto: ‘Hier sta ik, het kan ook anders’. In getal heeft de pinksterbeweging de protestanten ruim overvleugeld.

In de meeste studies wordt gewezen op het fenomeen van de glossolalie - het spreken in (onbekende) talen ingegeven door de heilige Geest. Dit is theologisch en historisch inderdaad een kenmerkend element geweest. Hoe exotisch deze geestelijke gave ook is, men doet de beweging tekort door het daartoe te versmallen. De pinksterbeweging ontstond in de kringen van de zogeheten heiligingsbeweging uit de negentiende eeuw, met leiders als Wesley, Finney en William Booth. Onder hun aanhangers was veel belangstelling voor de ‘doop in de heilige Geest’, die als voltooiing van de heiliging gezien werd, zoals onder meer in Marcus 1:8 staat.

In verschillende werelddelen begonnen gelovigen als op de eerste pinksterdag (Handelingen 2) in vreemde talen te spreken. In Los Angeles kreeg de opwekking die vanaf 1906 plaatsvond in de Azusastraat veel aandacht. De opwekking duurde drie jaar. Niet alleen de klanktaal maar vele andere bijbelse geestesgaven, zoals de gave van kennis, wonderen en genezing, manifesteerden zich hier. Heel bijzonder voor die tijd was het feit, dat het niet uitmaakte welke huidskleur je had. ‘De kleurenscheiding werd weggewassen door het bloed!’ jubelde Frank Bartleman, die ooggetuige was van de opwekking. Voor Seymour was deze zichtbare liefde het ultieme bewijs van de doop in de heilige Geest. Blanke voorgangers uit de zuidelijke staten, waar de Jim Crow-wetten rassenscheiding legaal oplegden, bezochten het kerkje in de Azusastraat en moesten erkennen dat dit een werk van God was.

Ongebruikelijk in die tijd kregen vrouwen een leidende rol binnen de jonge beweging. Agnes (Lizzie) Ozman (1870-1937), een jonge vrouw, ontving als eerste de doop in de Heilige Geest bevestigd door klanktaal. In India vond in 1905 een pinksteropwekking plaats in het tehuis voor kinderweduwen onder leiding van Pandita Ramabai Sarasvati (1858-1922). Aimee Semple McPherson (1890-1944), was in haar tijd de meest bekende evangeliste in de Verenigde Staten en de eerste vrouw met een radiostation in Los Angeles. Zij richtte in 1923 de Foursquare Church op. Dit kerkgenootschap telt nu bijna 9 miljoen leden in 67.500 kerken wereldwijd. In Nederland preekte Wilhelmina Polman-Blekkink (1878-1961), de vrouw van de pinksterpionier Gerrit Roelof Polman (1868-1932), als haar man in het buitenland was. Moesje Alt (1903-1961) werd zendelinge in Indonesië. In 1935 richtte zij de Vereeniging de Pinksterzending in Nederlandsch-Indië op. Ze gaf daar vele jaren leiding aan. Daarnaast was zij een geliefd predikster en publiceerde zij het blad Gouden Schoven. Als vandaag de dag een vrouw bijzondere charismatische gaven blijkt te bezitten, dan zal zij zeker worden erkend in haar bediening.

Aanvankelijk was de pinksterbeweging, met name in Europa, een vernieuwingsbeweging binnen de gevestigde kerken. Gerrit Polman hoopte dat zijn kerkje in Amsterdam een doorgeefluik zou zijn van de kracht van de Heilige Geest en dat deze ervaring christelijke eenheid zou bewerkstelligen. De leider in Engeland, Alexander Boddy (1854-1930), bleef zijn leven lang Anglicaans predikant en de leider in Duitsland, Jonathan Paul (1853-1931), was Luthers predikant. De groei van de pinksterbeweging (met name in de derde wereld) en de toenemende belangstelling voor het werk van de Heilige Geest, resulteerden in de jaren zestig in meer wederzijdse openheid en dialoog. Door de invloed van de charismatische beweging werden de kenmerkende leerstellingen van de pinksterbeweging over de doop en de gaven van de Heilige Geest (zoals bijvoorbeeld in 1 Korinthe 14 beschreven) meer en meer geaccepteerd en bevorderd binnen de historische kerken. Hieruit ontstond vanaf 1972 onder meer een internationale dialoog met de Rooms-Katholieke Kerk en de pinksterkerken. Vanaf 2000 is er een vergelijkbare dialoog met de Wereldraad van Kerken. In Nederland hebben vergelijkbare dialogen plaatsgevonden op nationaal vlak tussen de rooms-katholieke kerken, de Protestantse Kerk in Nederland en de pinksterkerken. Een boeiende vraag daarbij is in hoeverre een gemeenschappelijke godservaring de eenheid kan bevorderen.

Liturgie en Aanbidding

In de liturgie van de meeste pinkstergemeenten neemt de zogeheten ‘aanbidding’ een gelijkwaardige plaats in met de prediking. In de regel staat dit gedeelte van de eredienst onder leiding van een aparte aanbiddingsleid(st)er of aanbiddingsband. Meerdere back-up zangers zijn gebruikelijk. Gedurende de aanbidding is er gelegenheid voor participatie van alle aanwezigen, bijvoorbeeld door gebed, het lezen van een bijbelgedeelte of door het uiten van geestesgaven (zoals profetie, het delen van een visioen of een woord van kennis). Vaak worden de liedteksten via een beamer geprojecteerd, wat ruimte maakt voor lichamelijke expressie, zoals het opheffen van de handen. De liederen zijn eigentijds, christocentrisch en vol emotie. Er is muzikale ondersteuning door instrumenten, zoals gitaar, drums en soms viool, dwarsfluit of trompet. Hoe recenter de liederen geschreven zijn, hoe populairder ze zijn en hoe vaker ze worden gezongen. Elk jaar wordt de liederenbundel aangevuld. De liederenbundel van de Stichting Opwekking is inmiddels in veel kerken ingeburgerd als welkome en eigentijdse aanvulling en vooral onder de jeugd zeer geliefd. Emotie en enthousiasme vinden zo een rechtmatige plaats binnen de christelijke kerk wereldwijd.

Vergelijking met Evangelische Stromingen

De pinksterbeweging wordt vaak onterecht onder het evangelische tapijt geschoven en daarmee geassimileerd. De evangelische stroming kenmerkt zich door nadruk op de veelal letterlijke bijbeluitleg. In de pinksterbeweging is de actuele inspiratie door de Heilige Geest van bijna even groot belang als de Bijbel. Wat beide bewegingen wel verbindt is de zendingsdrang, het verlangen om het evangelie wereldwijd uit te dragen. Daarbij wordt dat goede nieuws meestal verengd tot vergeving van de persoonlijke zonden door het zoenoffer van Jezus Christus, waardoor toegang tot de eeuwigheid c.q. Hiernamaals verkregen wordt. Er is minder aandacht voor de doorbraak van het Koninkrijk Gods: de belangrijke consequenties van het evangelie voor de onderlinge verhoudingen, natuur en milieu.

De Bijbel als Fundament

De pinksterbeweging belijdt geloof in één God, de eeuwige Schepper van hemel en aarde, die zich in de Schrift geopenbaard heeft als Vader, Zoon en Heilige Geest. Men gelooft in Jezus Christus, de eerstgeborene der ganse schepping en de eniggeboren Zoon van de levende God, onze Heer en Verlosser. Verwekt door de Heilige Geest en geboren uit de maagd Maria. Hij heeft geleden onder Pontius Pilatus en is gekruisigd, gestorven en begraven, maar op de derde dag weer opgestaan uit de dood. Deze Jezus is opgevaren naar de hemel en zit aan de rechterhand van God de Vader, bekleed met alle macht in de hemel en op aarde.

Men gelooft in de Heilige Geest, die overtuigt van zonde tot bekering en de wedergeboorte bewerkt. De Bijbel, die de boeken en brieven van het Oude en Nieuwe Testament omvat, wordt beschouwd als het door de Heilige Geest geïnspireerde Woord van God en Gods openbaring aan ons mensen. De Gemeente, het Lichaam van Christus, wordt gezien als de gemeenschap waardoor God zijn heilswerk onder leiding van Christus als hoofd en door de kracht van de Heilige Geest in deze wereld wil realiseren. Elke wederom geboren gelovige maakt deel uit van deze universele gemeente. Het Heilig Avondmaal wordt gezien als een uitbeelding van ons deelhebben aan het lichaam en bloed van onze Heer Jezus Christus en een verkondiging van zijn dood. In de verwachting van een nieuwe hemel en aarde, waar gerechtigheid en vrede zal wonen.

Belangrijke Publicaties en Literatuur

Enkele belangrijke publicaties en auteurs die bijdragen aan de kennis over de pinksterbeweging zijn:

• Guy P. Nathaniel M. Van Cleave: Foundations of pentecostal theology (vertaling: De pinksterbeweging)
• Esther Raaijmakers: Altijd Vrolijk
• David Cloud: The Pentecostal and Charismatic Movements - The History and the Error (Nederlandstalige vertaling beschikbaar)
• Alan Heaton Anderson: An Introduction to Pentecostalism: Global Charismatic Christianity
• Cees van der Laan: Moesje Alt. 50 jaar zendelinge in Nederlands-Indië
• C. van der Laan en P.N. van der Laan: Pinksteren in Beweging: vijfenzeventig jaar pinkstergeschiedenis in Nederland en Vlaanderen
• C. van der Laan: De Spade Regen: Geboorte en groei van de pinksterbeweging in Nederland (1907-1930)
• Cees en Paul van der Laan: Toen De Kracht Gods Op Mij Viel - 100 Jaar pinksterbeweging In Nederland 1907-2007
• Stanley M. Burgess, Eduard M. van der Maas (redacteuren): New International Dictionary of Pentecostal and Charismatic Movements

De Stichting Opwekking heeft haar wortels liggen in de Nederlandse pinksterbeweging en is voortgekomen uit de beweging Stromen van Kracht, die ontstond als reactie op de grote evangelisatiecampagne van T.L. Osborn.

tags: #pinksterbeweging #heilige #boeken