Johanneskerk: Een Monument van Naoorlogse Hoop
De Johanneskerk is een protestants kerkgebouw in het stadsdeel Elberfeld van Wuppertal. Kenmerkend is de tent-achtige houten structuur met muren vervaardigd uit naoorlogs puin. De bouw van deze kerk vond plaats tussen 1948 en 1949, waarmee het het eerste protestantse kerkgebouw in Wuppertal na de Tweede Wereldoorlog werd. De financiering kwam grotendeels uit donaties van de American Lutheran World Federation.
De kerk is vernoemd naar de apostel Johannes, en de ramen van de kerk verbeelden scènes uit zijn Evangelie. Dit creëert een atmosfeer die uitnodigt tot nadenken en gebed. Gelegen aan de rand van het von-der-Heydt-park, nabij Friedenshain, is de Johanneskerk goed bereikbaar te voet. Het gebouw behoort tot de ongeveer veertig noodkerken die ontworpen zijn door architect Otto Bartning. De prefab houten elementen werden vervaardigd in Forchheim.
Elberfeld: Historisch Centrum van Religieuze Betekenis
Elberfeld, ooit een landelijk dorp en nu een integraal onderdeel van de uitgestrekte industrie- en universiteitsstad Wuppertal, is diep geworteld in de geschiedenis. Het dorp is nog steeds ingebed in het glooiende dal van de Wupper. De stad Wuppertal-Elberfeld wordt geroemd om zijn heuvelachtige weiden, uitgestrekte bossen van het Bergische land, en de iconische Zweefbaan die zich als een draak boven de rivier uitstrekt.
In dit Elberfeld opende een enkele komma de ogen van ds. Kohlbrugge, destijds predikant. Deze komma, zo beschrijft ds. W. A. Hoek in zijn boek "De onheilige heilige", werd een alarm dat hem wakker schudde uit een geestelijke onverschilligheid, leidend tot een diepgaande persoonlijke transformatie.
De Impact van een Komma
Kohlbrugge zelf verklaarde later dat niets hem zo had aangegrepen als het zien van de komma in Romeinen 7:14: "Want wij weten dat de wet geestelijk is, maar ik ben vleselijk, verkocht onder de zonde." De komma tussen "vleselijk" en "verkocht" onthulde voor hem de ware aard van zijn vleselijkheid. Voorheen had hij de neiging om te denken dat hij slechts "vleselijk verkocht" was, wat impliceerde dat hij voor het overige nog een geestelijk mens kon zijn. Door die ene, ontroerende komma werd echter duidelijk dat hij vlees was, en dat daar nog de staat van "verkocht onder de zonde" bij kwam. De realisatie was dat menselijke natuur, ook na ontvangen genade, fundamenteel vleselijk blijft. Kohlbrugge ontdekte dat de mens, bekeerd of onbekeerd, van de wieg tot het graf, fundamenteel goddeloos is, wat hij samenvatte met de woorden "Ik ellendig mens."
Ondanks deze diepe radeloosheid en toenemende verlorenheid, werden deze gevoelens, zo stelt ds. Hoek, "bedwongen door Hem Die onze radeloosheid en verlorenheid gedragen heeft." Dit alles vond plaats in Elberfeld.
Sporen van Kohlbrugge in Elberfeld
De historische sporen van Kohlbrugge zijn in Elberfeld nog steeds tastbaar voor de oplettende wandelaar. Een route van oost naar west brengt ons naar de Deweerthstrasse, een zijstraat van de grotere Hofkamp. Hier bevond zich de kerk van Kohlbrugge, eigendom van de Niederländisch-reformierte Gemeinde, en zijn pastorie. Helaas werden zowel de kerk als de pastorie in 1943 door oorlogsgeweld met de grond gelijk gemaakt.
De Deweerthstrasse, die enigszins grauw aandoet, leidt in de richting van de botanische tuinen. Naast het huidige kantoor van de Kirchenkreis Elberfeld van de Evangelische Kerk in Rheinland, moet de voormalige kerk gestaan hebben. Op de plek waar Kohlbrugge ooit de woorden des levens sprak, bevinden zich nu parkeerplaatsen voor auto's.
Het oorspronkelijke kerkgebouw was een eenvoudig bouwwerk met een kleine klokkentoren op het dak. Kohlbrugge nam het in gebruik met de woorden uit Handelingen 4:12: "En de zaligheid is in geen Anderen." Het eerste lied dat in deze kerk werd gezongen, was Psalm 118. Kohlbrugge sprak over deze dienst in zijn intredepreek: "O, hoe heeft uw psalmgezang mij de borst verwijd en de moed verhoogd."
Kohlbrugge: Een Geknakte, maar Krachtige Geest
In Elberfeld was Kohlbrugge, een belezen man, voor velen een soort biechtvader. Hij was hoekig, maar tegelijkertijd zachtmoedig. Als reformator kon hij stoere, soms radicale geloofstaal spreken, maar tegelijkertijd was hij een eenzame en geknakte ziel. Kerkelijk werd hij als een verworpene beschouwd, door velen onbegrepen, en in feite een dolerende - een verontruste mens die smarten leed.
In deze straten van Elberfeld liep hij, hier betreurde hij ook het verlies van zijn tweede vrouw. Hij uitte zijn diepe eenzaamheid: "En vaak gevoel ik geen God meer. Ik loop door Elberfelds straten als een dode onder de levenden, en gevoel dat ik ten opzichte van hen geen betrekking meer heb." In Elberfeld koos hij scherp positie tegen het farizeïsme en de dode lijdelijkheid, maar ook tegen het antinomianisme, waarvan hij zelf zo driest werd beschuldigd. In Elberfeld ontmaskerde hij evengoed de vrome in zichzelf als de goddeloze huichelaar.
Zijn hart ging uit naar de landskerken, meer dan naar de vrije gemeenten. Toch was hij tevreden als men hem de verloren schapen uit het Wuppertal maar liet.
Kerk in de Stad: De Alte Reformierte Kirche
Midden in het centrum van Elberfeld, aan de Kirchplatz, staat de groots en massief ogende Alte Reformierte Kirche. Een raambiljet roept pastor ds. Dietrich Schönherr bezoekers op om samen "kerk in de stad" te zijn. Deze kerk is de opvolger van de gemeente die in 1821 deelnam aan de Union, de samenvoeging van lutheranen en gereformeerden tot één evangelische landskerk. Een deel van deze gemeente kon zich hierin niet vinden, mede vanwege het "roomse zuurdesem" in het nieuwe dienstboek, en vormde in 1847 de vrije Niederländisch-reformierte Gemeinde.
De Alte Reformierte Kirche is van binnen eigentijds ingericht, met schilderijen en een vleugel, speakers en zwarte toneellampen. De voorste helft van het gebouw is ingericht voor maaltijdprojecten. Vitrines tonen oude Bijbels en prekenboeken, waaronder "Elia, de Thisbiet" van ds. F. W. Krummacher en de intredepreek uit 1838 van ds. J. F. E. Sander, die eveneens predikant te Elberfeld was.
Een paar honderd meter verderop bevindt zich de St. Laurentiusplatz. Hier, op nummer 13, woonde Daniel von der Heydt, een rijke bankier die een behulpzame vriend voor Kohlbrugge bleek te zijn. Later werd zijn naam vereeuwigd in het plaatselijke Von der Heydt-museum, bekend om zijn beroemde schilderijencollectie.
Het Curieuze Erfgoed van Kohlbrugge
Hedendaags doet zich een merkwaardig verschijnsel voor met Kohlbrugge: hij wordt geclaimd en omarmd door zowel activistische christendom van de blijmoedige soort als door de meest ernstige gereformeerdheid. Dit is een curieus fenomeen in het verkokerde Nederland, waarvan de betekenis nog ontrafeld moet worden.
Hoe preekte Kohlbrugge? De meeste van zijn preken "voeren de zielen in de duisternis, of beter gezegd, doen ze ontdekken dat ze er middenin zijn. Maar hij láát ze er niet in: In Uw licht zien wij het licht," aldus ds. Hoek.
Dr. A. A. Spijkerboer schreef al in de jaren zestig in dagblad Trouw over Kohlbrugge: "Zijn leven lang heeft Kohlbrugge als een eenzame vogel op het dak gezeten en zijn melodie gefloten. Wie van de wijs gebracht is, kan bij hem in de leer gaan om de muziek te horen waar het om ging."
Drs. A. de Reuver brengt in zijn boek "Kohlbrugge, herder en heraut" de verschillende partijen - gereformeerden, reformatorischen, confessionelen, orthodoxen - samen door te wijzen op de Bron van licht en leven: "Hij (Kohlbrugge, red.) had en gaf maar ene troost: Christus, de Gekruisigde. Hij had en gunde een ieder maar één identiteit: Christus, de Gekruisigde."
Ontzag voor de Kerkgeschiedenis in Elberfeld
Elberfeld is, hoewel niet letterlijk gewijde grond, een plek die met eerbied en ontzag moet worden benaderd. De vinger Gods heeft hier zijn eigen kerkgeschiedenis geschreven, wat van een nietig sterveling eerbied vraagt.
Elberfeld heeft om meer dan één reden een plaats op de kerkelijke kaart verworven. Het was niet alleen Kohlbrugge, die als "de brommerige godsgezant van Elberfeld", dit uit de kluiten gewassen dorp kerkhistorisch aanzien verschafte. Hier stonden ook de predikanten Gottfried Daniel Krummacher en diens neef Friedrich Wilhelm Krummacher. Zij ontvingen Kohlbrugge, toen hij voor het eerst Elberfeld bezocht, hartelijk en stonden zelfs hun kansel af aan de vreemdeling uit Holland.
Hier liep ook Eduard Böhl (later hoogleraar te Wenen) rond, toen hij rond 1850 een bezoek bracht aan Kohlbrugge. Over dit bezoek schreef Böhl later: "Ik heb er geen spijt van dat ik dr. Kohlbrugge heb leren kennen. De omgang met hem heeft een blijvende indruk bij mij nagelaten." Böhl bedoelde hiermee niet eens Kohlbrugges dochter, die hij hier ontmoette en met wie hij later in het huwelijk trad.
In Elberfeld leefden de gebroeders Benjamin Lütge (1858-1927) en Heinrich Andreas Johannes Lütge (1850-1923). Zij groeiden op in een gezin dat behoorde tot de Niederländisch-reformierte Gemeinde van Kohlbrugge. Beiden studeerden theologie in Utrecht en werden predikant. In Elberfeld bevond zich in die dagen de Schmachtenbergische Schule, waar de vader van de gebroeders Lütge onderwijzer was. Opvolger van Kohlbrugge in Elberfeld was Julius Künzli (1834-1901).
De Begraafplaats van de Niederländisch-reformierte Gemeinde
Aan de glooiing van de Katernbergerstrasse, een bijzonder voorname buurt, ligt de begraafplaats van de Niederländisch-reformierte Gemeinde. Leden van deze vrije gemeente mochten destijds niet begraven worden op het kerkhof van de officiële kerk. Daarom waren de afgescheidenen in 1851 genoodzaakt om zelf een eigen begraafplaats aan te kopen.
Het is er stil. Alleen de kinderen van de beheerder spelen tussen de graven, zich er volstrekt niet van bewust dat hier onder de grond de "strijd des grafs" (Psalm 89:49) woedt. Hier liep ook Kohlbrugge ooit: "Op donderdag voor Palmzondag was ik op de begraafplaats en heb daar eens uit de grond van mijn hart uitgehuild; eenzaam voelde ik mij en verlaten."
Het kerkhof onderscheidt zich van de meeste begraafplaatsen in Duitsland. Hier geen imposante zerken, maar slechts eenvoudige, kleine, platte zandstenen met uitsluitend het grafnummer, de naam van de overledene en de geboorte- en sterfdatums als inscriptie. Hier is geen enkel verschil in rang of stand. Dit was de wens van Kohlbrugge: alle mensen zijn voor God gelijk. Iedereen sterft als arme bedelaar.
Aan het hoofdeinde van elke steen groeit een rozenstruik, verwijzend naar de profetie van Jesaja 35: "De wildernis zal zich verheugen, en zal bloeien als een roos."
De Friedhofskapelle en het Graf van Kohlbrugge
Aan het einde van de met bomen omzoomde oprijlaan staat de gerestaureerde Friedhofskapelle, die nu in gebruik is als kerkje voor de nog steeds bestaande Niederländisch-reformierte Gemeinde. Hier droegen gemeenteleden Kohlbrugge onder het zingen van heel Psalm 116 ten grave.
Helemaal links bevindt zich zijn graf, dat van de doctor uit Elberfeld. Hier werd hij neergelegd in oneer, begraven in zijn schande, om eenmaal opgewekt te worden in heerlijkheid. Zijn graf heeft nummer 26. De inscriptie laat zich nog ternauwernood lezen en zou zeker aan aandacht mogen toekomen. De tekst luidt: "Hermann Friedrich Kohlbrugge, doctor der theologie, pastor der Niederl. reformierte Gemeinde, geb. 13 Augustus 1803, gest. 3 Marz 1875 in Elberfeld."
Op nummer 25 ligt zijn vrouw. Op 24 Julius Künzli. Op 23 Heinrich Andreas Johannes Lütge. Op 22 Benjamin Lütge. Op 21 Anna Maria Lütge. De graven op deze begraafplaats worden, indien nodig, na dertig jaar geruimd. Voor dit rijtje is echter een uitzondering gemaakt, uit eerbied voor de overledenen. Verspreid over deze dodenakker liggen ook Kohlbrugges schoonzoon Eduard Böhl, prof. J. Wichelhaus, een van Kohlbrugges vrienden, en Daniel von der Heydt, ouderling en kerkmeester in Kohlbrugges gemeente.
Op een grafplaats heeft de dood het hoogste woord, maar niet het laatste woord.
Gemarkerkirche Barmen: Plaats van de Barmen Theologische Verklaring
De Gemarkerkerk behoort tot de Evangelisch Gereformeerde gemeente in Barmen. Deze protestantse kerk in het district Barmen van Wuppertal is historisch significant omdat hier op 31 mei 1934 de Barmen Theologische Verklaring werd aangenomen tijdens de Synode van de Duitse Evangelische Kerk.
Op 8 augustus 1702 keurden hertog Johann Wilhelm II van Gulik en Berg de oprichting van een onafhankelijke protestantse gereformeerde gemeenschap in Barmen goed. Deze gemeenschap vindt haar oorsprong in de behoefte aan religieuze autonomie binnen de regio.
De Alte Reformierte Kirche Elberfeld: Een Plek van Ontmoeting en Bezinnning
De Alte Reformierte Kirche Elberfeld wordt beschreven als een charmante plek die meer biedt dan alleen spirituele troost. Bezoekers waarderen de uitnodigende sfeer en vriendelijke service, wat het een ideale plek maakt om te ontspannen. De kerk beschikt over een gezellige zithoek waar gasten eenvoudige maaltijden zoals macaroni en kaas kunnen nuttigen, geserveerd met verfrissende gember-, munt- en citroenthee. De unieke ambiance van de kerk draagt bij aan de ervaring en creëert een vredige omgeving gevuld met warme gesprekken onder de bezoekers.
Moderne Elementen en Gastronomische Aantrekkingskracht
De kerk wordt geprezen om een unieke mix van traditionele kerksfeer met moderne elementen, zoals dansvoorstellingen. Gasten kunnen genieten van heerlijke 'simpele' gerechten in het café binnen de kerk en de serene sfeer en vriendelijke service waarderen. De kerk nodigt mensen van alle generaties en culturen uit om te blijven hangen: bezoekers kunnen bidden, mediteren, rusten en een kaarsje aansteken. Ook is het mogelijk om boeken in de naslagbibliotheek door te bladeren en te genieten van een moment van rust te midden van de drukte van de stad, of een cappuccino te drinken in het World Café.
Er is echter ook kritiek op de moderne benadering. Sommige bezoekers vinden de beslissing om onconventionele dansvoorstellingen in de dienst op te nemen teleurstellend en respectloos tegenover traditionele waarden. De voorstellingen werden als verontrustend en schokkend ervaren, waardoor bezoekers zich niet gerespecteerd voelden. De indruk werd gewekt dat de kerk de spirituele betekenis van de gelegenheid verloor ten gunste van een fragwürdige esthetische aanpak.
Een bijzonder detail is de mogelijke aanwezigheid van een gekruisigde Jezus, verborgen achter prikkeldraad op de galerij. De kerkdiensten, zoals uitgezonden op ARD, worden soms bekritiseerd omdat ze de essentie van Christus' lijden zouden verliezen ten gunste van moderne expressievormen.
Ondanks de kritiek wordt de kerk ook geprezen voor haar indrukwekkende, realistische en prachtig gepresenteerde diensten, die als boeiend worden ervaren. De kerk biedt een unieke combinatie van een gezellige sfeer, heerlijk eten en de mogelijkheid tot bezinning.
Christuskirche Wuppertal-Elberfeld: Een Iconische Toren
De Christuskirche is een protestantse kerk in Wuppertal-Elberfeld, herkenbaar aan zijn vierkante toren die ongeveer 70 meter hoog is. De eerste steen werd gelegd in 1899 en de kerk werd ingewijd in 1901. De Christuskirche bepaalt het uiterlijk van de wijk Elberfeld en dient als ontmoetingsplaats en gebedshuis voor de lutherse gemeente. De kerk is centraal gelegen in de wijk en gemakkelijk te voet bereikbaar.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog toonde organist Neumann moed door een brandbom te verwijderen die door het kerkdak was gedrongen.
Alte Lutherische Kirche am Kolk: Veerkracht en Geschiedenis
De Alte Lutherische Kirche am Kolk, gelegen in de levendige wijk Elberfeld in Wuppertal, Noordrijn-Westfalen, is een fascinerende samensmelting van geschiedenis, veerkracht en architectonische charme. Als de op een na oudste kerk in Elberfeld, getuigt deze Lutherse kerk van de blijvende geest van haar gemeenschap en de ontwikkeling van religieuze vrijheid in de regio.
Historische Weefsel van de Kirche am Kolk
In de late 17e eeuw was Elberfeld sterk geworteld in het calvinisme, wat weinig ruimte bood voor de Lutherse minderheid die hun geloof in het geheim beoefende. In 1694 hadden de Lutheranen hun eigen predikant, Heinrich Trippler, aangesteld en kort daarna werd hun recht op privé-aanbidding officieel erkend. Dit markeerde het begin van een reis naar religieuze vrijheid en gemeenschapsvorming.
De Lutheranen verkregen in 1687 een stuk grond, een belangrijke stap voorwaarts ondanks de uitdagingen die de grote Elberfeldse stadsbrand dat jaar met zich meebracht. In 1699 was er een gemeenschapshuis met een kleine aanbiddingsruimte gebouwd. Pas in 1726 werd openbare aanbidding toegestaan, en in 1747 verleende keurvorst Karl Theodor toestemming voor de bouw van een kerk met een toren en klokken.
Architectonische Ontwikkeling en Renovatie
De eerste steen van de barokke kerk werd gelegd in 1748, en in 1752 werd de kerk ingewijd met een zitcapaciteit voor 1.294 gelovigen. Het ontwerp van de kerk volgde de stijl van de Bergische Predigtkirche, die de nadruk legde op prediking. Het interieur was voorzien van galerijen, en de belangrijkste elementen bevonden zich aan de westkant. Oorspronkelijk werd de toren bekroond met een eenvoudige piramidevormige dak, dat later in 1774 werd vervangen door de iconische ui-vormige koepel, een kenmerkend element van de regio.
De kerk heeft in de loop van haar geschiedenis verschillende renovaties en restauraties ondergaan. Een belangrijke renovatie in 1912 verminderde de zitcapaciteit en introduceerde een koperen torenkoepel. Tijdens de Tweede Wereldoorlog leed de kerk echter verwoestende schade door brandbommen, wat leidde tot een volledige reconstructie in 1951.
Veerkracht in Tegenspoed
Na de oorlog herrees de kerk uit de as, maar in 1973 werd ze opnieuw op de proef gesteld toen een explosie in een nabijgelegen juwelierszaak ernstige structurele schade veroorzaakte. De veerkracht van de kerk werd opnieuw getest in 1974 toen ze slachtoffer werd van brandstichting. Ondanks deze tegenslagen werd de kerk tegen Kerstmis 1975 hersteld, met een vereenvoudigd interieur met donkere houten banken en een bescheiden orgelgalerij boven de ingang.
In 1984 kreeg de kerk de status van monumentale bescherming, wat haar historische en culturele betekenis erkende. Echter, structurele problemen met de toren werden in 2016 geïdentificeerd, wat uitgebreide reparaties noodzakelijk maakte die begin 2023 werden voltooid. De toren van de kerk, nu helder gepleisterd, weerspiegelt zijn oorspronkelijke uiterlijk uit de 19e eeuw.
De Rol van de Kerk Vandaag
Tegenwoordig maakt de Alte Lutherische Kirche am Kolk deel uit van de Evangelische Kerk Gemeenschap van Elberfeld-Noord. Ondanks dat het zich in het district met de minste leden bevindt, blijft de kerk een vitaal spiritueel en cultureel centrum. Ze deelt haar rol met andere gemeenschapscentra en kerken en blijft diensten en evenementen aanbieden die mensen samenbrengen.
De Klokken en het Orgel
De klokken van de kerk, gegoten door de Rincker Klokken- en Kunstgieterij, hebben zowel explosies als branden overleefd. Vanwege de structurele zorgen van de toren worden de klokken echter niet meer regelmatig geluid. Het orgel, een belangrijk kenmerk van de kerk, heeft verschillende iteraties gekend. Het huidige orgel, geïnstalleerd door Johannes Klais, getuigt van de toewijding van de kerk aan het behoud van haar muzikale erfgoed.
Een bezoek aan de Alte Lutherische Kirche am Kolk is niet alleen een stap in een plaats van aanbidding, maar ook een reis door de tijd. De eenvoudige maar elegante barokke architectuur van de kerk nodigt uit tot contemplatie en waardering van haar rijke verleden. Of je nu aangetrokken wordt door haar historische betekenis of haar rol in de hedendaagse gemeenschap, de kerk biedt een unieke blik op de veerkracht en geest van het Lutherse erfgoed van Wuppertal.
Samenvattend staat de Alte Lutherische Kirche am Kolk als een baken van geloof en volharding. Haar muren weerklinken verhalen van strijd, overwinning en onwankelbaar geloof, waardoor het een essentiële stop is op elke tour door het rijke historische landschap van Wuppertal.
Erste Passionsandacht aus der alten lutherischen Kirche am Kolk
tags: #protestantse #kerk #wuppertal