De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) is het grootste protestantse kerkgenootschap in Nederland. Het is op 1 mei 2004 ontstaan uit een fusie van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden, na een toenaderingsproces van tientallen jaren. De Waalse kerk maakt eveneens deel uit van de PKN. Het kerkgenootschap is lid van de Wereldraad van Kerken en de Lutherse Wereldfederatie.
Hoewel de afkorting PKN in het dagelijks spraakgebruik veelvuldig wordt gebruikt, hanteert het kerkgenootschap zelf de volledige naam of de verkorte versie "Protestantse Kerk". Het ledenaantal vertoont een dalende trend: in 2015 waren er 1.646.259 leden (9,7% van de bevolking), in 2017 was dit gedaald tot 1.483.178 (8,6%), en per 1 december 2021 telde de kerk nog 1.343.000 leden (7,7%). Deze afname wordt mede veroorzaakt door vergrijzing en een laag geboortencijfer onder kerkleden.
Ontstaan van de PKN
Op 12 december 2003 stemden de synodes van de drie Samen op Weg-kerken na een lang proces in met de fusie. De officiële beklonken van de fusie vond plaats op 1 mei 2004. De eerste scriba van de generale synode werd ds. Bas Plaisier, en de eerste voorzitter ds. Jan-Gerd Heetderks. Plaatselijke gemeenten behielden de vrijheid om al dan niet daadwerkelijk met hun fusiepartners te fuseren of afzonderlijk te blijven functioneren.
De fusie bracht voornamelijk veranderingen op bestuurlijk vlak met zich mee. De classis werd als een nieuwe bestuurslaag geïntroduceerd, en de traditie van drie ambten (dominee, ouderlingen en diakenen) werd ook voor de evangelisch-lutheranen van kracht.
Gemeenten die niet meegingen in de fusie
Bijna honderdduizend leden van de Samen op Weg-kerken gingen niet mee in de Protestantse Kerk. Ongeveer 125 lokale gemeenten of delen daarvan, voornamelijk uit de Gereformeerde Bond binnen de Nederlandse Hervormde Kerk, konden zich om leerstellige redenen niet verenigen met de fusie en hielden vast aan hun 'hervormde' identiteit. Hete hangijzers waren onder meer de aanvaarding van de lutherse belijdenisgeschriften en de ruimte voor het zegenen van relaties tussen homoseksuelen.
Ook vanuit gereformeerde zijde konden enkele gemeenten zich niet vinden in de fusie. Een zevental verenigde zich in de Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland met circa 3000 leden. Enkele predikanten en gemeenten sloten zich aan bij de Nederlands Gereformeerde Kerken of de Christelijke Gereformeerde Kerken.
Structuur en Bestuur
Het belangrijkste besluitvormende orgaan van de Protestantse Kerk in Nederland is de generale synode, die uit 62 leden bestaat. Deze leden worden afgevaardigd namens de 11 classes (per 1 mei 2018, voorheen 74). De kerkorde voorziet ook in afvaardigingen van de evangelisch-lutherse synode, de Waalse gemeenten en geassocieerde kerken.
Voor de dagelijkse gang van zaken is er een kleine synode, die enkele keren per jaar vergadert, en een moderamen, bestaande uit vijf leden, dat in principe eens in de twee weken bijeenkomt. De scriba, tevens algemeen secretaris, is de belangrijkste vertegenwoordiger van de kerk.
Classes en Regio's
De classes organiseren de bij de PKN aangesloten kerken van omliggende plaatsen. De elf classes van de Protestantse Kerk zijn verdeeld over elf regio's, elk met een Classicaal-Regionaal Overlegorgaan (CRO). Per 1 mei 2018 is het aantal classes teruggebracht van 74 naar 11, waarbij elke classis gemiddeld 200 gemeenten telt. In elke classis is een classispredikant aangesteld met leidinggevende en bemoedigende taken.
Typen Kerkgemeenten
Binnen de Protestantse Kerk in Nederland onderscheiden we verschillende typen gemeenten:
- Protestantse gemeenten: Plaatselijke kerkgemeenten waar daadwerkelijk een fusie heeft plaatsgevonden tussen hervormde, gereformeerde en/of evangelisch-lutherse gemeenten. Vaak zijn binnen deze gemeenten "wijkgemeenten" georganiseerd.
- Gemeenten van bijzondere aard (b.a.) of bijzondere wijkgemeenten (b.w.): Aparte (wijk)gemeenten voor leden van een specifieke modaliteit, los van andere kerkleden.
Modaliteiten
Met het begrip modaliteit wordt een stroming van gelijkgestemden op religieus gebied aangeduid. Binnen de PKN zijn er diverse modaliteiten, waaronder de midden-orthodoxe (hervormd) en de modern-gereformeerde (gereformeerde kerk). Hoewel leden van verschillende modaliteiten vaak in dezelfde plaatselijke gemeente te vinden zijn, bestaan er ook gemeenten met een uitgesproken karakter die grotendeels tot één modaliteit behoren.
Het is lastig om betrouwbare uitspraken te doen over de omvang van de verschillende modaliteiten vanwege de grote verscheidenheid aan meningen en het aanzienlijke aandeel randkerkelijken. Schattingen uit 2011 geven een indicatie van het aandeel en aantal leden per modaliteit, gebaseerd op enquêtes.
Predikantschap en Preekconsent
De Protestantse Kerk heeft discussies gevoerd over de toelating van hbo-theologen tot het predikantschap, mede vanwege een dreigend predikantentekort. In 2024 besloot de synode dat het voor hbo-theologen mogelijk is om pastor te worden, een nieuw in het leven geroepen functie binnen de PKN. Daarnaast is er een nieuwe poging gedaan om een geschikt ledenregistratiesysteem te ontwikkelen na eerdere mislukkingen.
Het preekconsent beperkt de bevoegdheid van personen tot het preken; andere ambtelijke handelingen zoals de bediening van doop en avondmaal, het afnemen van geloofsbelijdenis, de bevestiging van ambtsdragers, het leiden van trouwdiensten en het uitspreken van de zegen blijven voorbehouden aan predikanten.
De Eredienst
De eredienst vormt het hart van het kerkelijk leven en vindt primair plaats op zondagen. Kernonderdelen zijn de lezing van de Heilige Schrift, de prediking van het Evangelie, de bediening en viering van de doop en het avondmaal, de dienst van lofzang en gebed, en de dienst van barmhartigheid en gerechtigheid. De kerkenraad bepaalt tijd, plaats en aantal van de kerkdiensten.
De eredienst is publiek en in beginsel is niemand de toegang te weigeren, tenzij er sprake is van verstoring. De kerkorde kent niet de term 'ouderling van dienst', maar benadrukt de verantwoordelijkheid van de kerkenraad tijdens de kerkdiensten, waarbij de ambtelijke aanwezigheid van kerkenraadsleden de verantwoordelijkheid tot uitdrukking brengt.
Deelnemers en Bevoegdheid
Bevoegd om voor te gaan in een kerkdienst zijn primair de predikanten van de kerk. Daarnaast kunnen voorgangers die behoren tot kerkgemeenschappen waarmee de PKN bijzondere betrekkingen onderhoudt, alsook vertegenwoordigers van bepaalde zusterkerken (waaronder de Algemene Doopsgezinde Sociëteit, Remonstrantse Broederschap en lidkerken van de Lutherse Wereldfederatie), voorgaan. In oecumenische diensten kunnen ook priesters van andere kerken voorgaan.
In bijzondere gevallen, zoals bij rouw- en trouwdiensten, kan volstaan worden met één ambtsdrager naast de voorganger. Indien er geen ouderling aanwezig kan zijn, kan een diaken als 'ouderling van dienst' optreden. De handdruk tussen de ouderling van dienst en de predikant aan het einde van de dienst symboliseert de gedeelde aansprakelijkheid van de kerkenraad en de predikant voor de dienst.
Protestantse Kerk bevestigt Klaas van der Kamp als classis-predikant
Vaste Elementen en Basisprincipes
De eredienst kent vaste elementen, maar ook basisprincipes die bepalen hoe deze vorm krijgen:
- Actieve deelname van de gemeente: De gemeente als geheel is actief handelend persoon, niet slechts luisterend publiek.
- Dialoog tussen God en gemeente: De liturgie is een dialoog die zich uit in diverse interacties binnen de dienst.
- Geen consumptie: De eredienst is geen gebeuren dat geconsumeerd wordt, maar vraagt actieve participatie van iedereen.
- Dynamisch geheel: De verschillende onderdelen van de eredienst reageren op elkaar en vormen een dynamisch geheel.
- Werking van de Heilige Geest: De liturgie is een beademd, creatief gebeuren dat voortdurend vernieuwing zoekt.
Er zijn diverse soorten diensten, waaronder jeugddiensten, kinderdiensten, oecumenische diensten, oogstdiensten en diensten waarin het diaconaat centraal staat. Ook pioniersplekken bieden ruimte aan wie niet (meer) naar de kerk gaat.
tags: #soorten #kerkdiensten #pkn