In de door de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) uitgebrachte nota ”Integriteit en Respect”, die in november 2004 door de generale synode werd besproken, wordt een theologische, protestantse visie op de islam uiteengezet. Deze nota, geschreven door prof. dr. B. J. G. Reitsma, beoogt aanbevelingen te doen voor het toekomstige beleid van de PKN ten aanzien van de islam.
De Uitdaging van de Islam voor de Kerk
Volgens de nota daagt ”de totale overgave van talrijke moslims in de vormgeving van hun geloof” de kerk uit op de diepte van haar verworteling in het Evangelie van Jezus Christus. De nota stelt dat bij een poging de islam te verstaan, de kerk zich zal moeten bewegen in het spanningsveld tussen integriteit en respect. Enerzijds kan de kerk haar integriteit als gemeenschap van Jezus Christus niet opgeven, anderzijds zal zij ernaar moeten streven anderen die Christus niet volgen als schepselen van God te respecteren en vanuit de liefde van Christus met hen te blijven werken aan de vrede voor de maatschappij.
Kern van het Christelijk Geloof en Afwijzing van Pluralisme
Het uitgangspunt bij de contacten tussen christenen en moslims is volgens de nota de onopgeefbare belijdenis van de kerk dat Jezus zowel Kurios (Heere) als Verlosser is. Hiermee wijst de nota het zogenaamde pluralisme af, dat stelt dat Christus slechts een van de wegen is tot verlossing. Het pluralistische model doet volgens de nota onvoldoende recht aan de beslissende verschillen tussen de religies en aan de kritische eigenheid van Jezus als Kurios.
Anderzijds kan het exclusivisme - de overtuiging dat er geen verlossing buiten Jezus Christus en Zijn historische werk van verzoening door kruis en opstanding is - leiden tot intolerantie. De kerk zoekt naar de balans tussen het vasthouden aan de belijdenis dat Jezus Christus op unieke wijze Heer en Verlosser is en de erkenning dat ook andere religies, zoals de islam, niet buiten Gods aanwezigheid en soevereiniteit kunnen vallen.
Wie stelt dat de islam en het christendom beide als heilswegen bestempeld kunnen worden, vergeet dat God ten diepste alleen door Christus ten volle wordt gekwalificeerd. Elke religie die deze God niet tot het centrum van haar wezen maakt, kent ook een element van verzet, een zich afkeren van de Ene.
Impliciete en Expliciete Breekpunten tussen Islam en Christendom
De nota identificeert een aantal impliciete of expliciete breekpunten tussen islam en christendom:
- Volgens de Koran is Jezus niet de volle openbaring van God, is Hij niet gekruisigd en heeft Zijn werk niet de volkomen verlossing gebracht. De afwijzing van Christus als Heer en Verlosser raakt de kern van de openbaring van God en de identiteit van God zelf.
- Het feit dat de islam benadrukt dat God geen Zoon heeft, is een breekpunt tussen kerk en islam.
- Het ontkennen van het kruis en de opstanding van Christus door de islam raakt het hart van de verlossingsleer van de kerk.
Toekomstig Beleid van de PKN
Het toekomstige beleid van de Protestantse Kerk wordt in de nota beschreven onder de trefwoorden ”Liefde en dienstbetoon”, ”Getuigenis”, ”Gebed” en ”Samenwerking op maatschappelijk vlak”.
Verschillende Perspectieven binnen de PKN
Binnen de PKN bestaan uiteenlopende opvattingen over de islam. Predikant Alfons van Vliet stelde bijvoorbeeld dat de islam een antigodsdienst is, afkomstig van de duivel, en verzet zich fel tegen de opvatting dat Allah dezelfde zou zijn als de God van christenen en Joden. Hij miste “geestelijke leiding” van zijn kerkgenootschap en meende dat veel collega’s zwegen uit angst.
Dit standpunt staat in contrast met de meer inclusieve benadering die door sommigen wordt gepropageerd. Arabist Jansen, in zijn boek ”De Islam voor varkens, apen, ezels en andere beesten”, bekritiseert theologen die beweren dat er weinig verschil is tussen Bijbel en Koran. Deze opvatting wordt gezien als een verdere verspreiding van verwarring.
De nadruk op liefde, zoals die door Jezus werd gepredikt, wordt door velen als het voornaamste gebod gezien in de omgang met moslims. Tegelijkertijd wordt het belang van waarheid benadrukt: de erkenning dat achter de islam niet de God van hemel en aarde, maar een misleidende kracht schuilt. Het wordt gezien als een eeuwenoude truc van de duivel om waarheid en leugens door elkaar te mengen.
Er is een debat gaande over de mate waarin de islam en het christendom elkaar raken. Terwijl sommigen wijzen op overeenkomsten in bijbelse verwijzingen en het eren van Jezus als profeet in de Koran, benadrukken anderen dat de islam het christelijk geloof ten diepste afwijst, met name de kern van Jezus Christus als Zoon van God, gestorven voor onze zonden en opgestaan uit de dood.
De islam wordt door sommigen beschouwd als dé anti-godsdienst bij uitstek, gericht op totale onderwerping. Dit leidt tot de oproep om geen haat, maar wel volstrekte duidelijkheid te betrachten, zonder rookgordijnen.
Historische Context en Ontwikkeling van het PKN-standpunt
De ontmoeting met moslims werd een thema binnen de PKN met de komst van gastarbeiders uit Turkije en Marokko in de jaren 60. In 1974 benoemde de Nederlandse Zendingsraad een commissie die kerken adviseerde over contacten met islamitische gastarbeiders. Later volgden benoemingen van predikanten om kerken voor te lichten, zoals Jan Slomp en Jaap Kraan.
In 1991 aanvaardden de gereformeerde en hervormde synode de beleidsnota ”Oproep en Bemoediging inzake de Ontmoeting met Moslims in Nederland”. Dit leidde tot publicaties zoals het boek ”Ik ben christen, mijn partner is moslim”.
Vanaf de jaren 90 werd het thema ‘multiculturele samenleving’ belangrijker. De generale synode besprak in 2004 het rapport ”Beeld en gelijkenis”. De moord op Theo van Gogh in november 2004 zette de spanningen rond de islam op scherp, met reacties als bekladding van moskeeën en pogingen tot brandstichting.
De PKN, samen met de Raad van Kerken, verspreidde een kanselboodschap waarin verbondenheid met de moslimgemeenschap werd uitgedrukt, zonder de verschillen te verdoezelen.
In 2008 ontstond het Caïro-overleg, een samenwerking van moslims, christenen en later ook joden, bedoeld om de beeldvorming rond de film ”Fitna” van Geert Wilders te nuanceren.
In juni 2009 werd een conferentie gehouden over het thema ”Visie Protestantse Kerk in Nederland op de relatie met moslims”. Vijf protestantse theologen reageerden op inleidingen van moslim-theologen en een adviseur op het terrein van emancipatie en islam.
De nota ”Integriteit en respect” (2004) wordt gezien als leidend voor de visie van de PKN op de ontmoeting met moslims. Deze visie krijgt gestalte door contacten van gemeenten met moskeeën en deelname aan het Overleg Joden, Christenen en Moslims.
Internationaal is de PKN, via Kerk in Actie, betrokken bij de ontmoeting met moslims.
Controverses en Debatten binnen de PKN
Er is rumoer ontstaan binnen de PKN over de identiteit van de kerk, waarbij emeritus-dominee Cornelis van den Berg en anderen hun lidmaatschap opzegden omdat de kerk te ‘pro-islam’ zou zijn. Dit volgde op uitspraken van PKN-scriba René de Reuver in dagblad Trouw, waarin hij de islam een godsdienst van vrede noemde en stelde dat de Koran en de Bijbel op ethisch vlak op elkaar lijken.
Van den Berg beschouwt de islam als een agressieve, gewelddadige religie en pleit voor een plan om dit kwaad te bestrijden. Hij meent dat veel collega’s uit angst zwijgen.
Dominees Henk-Jan Prosman en Gerard Knol uitten ook hun beklag, stellend dat de PKN een links-liberale koers vaart die lijkt op GroenLinks of D66.
Theo Brand, hoofdredacteur van ”De Linker Wang”, nuanceert de ophef en stelt dat de media het nieuws hebben gecreëerd door de uitspraken van De Reuver uit te vergroten. Hij verwijst naar synodes van 2010 en 2013 waarin over de islam werd gediscussieerd zonder grote consternatie.
Brand juicht interreligieuze contacten toe en ziet geen kwaad in de uitspraken van De Reuver, stellend dat de islam, net als het christendom, een religie van vrede kan zijn, afhankelijk van de interpretatie.
Van den Berg daarentegen ziet meer heil in secularisering dan in toenadering tot moslims en heeft geen behoefte aan een bondgenootschap met moslims.
Hij beschouwt de islam als onverenigbaar met de westerse samenleving omdat deze de Verlichting niet heeft doorgemaakt. Hij gelooft niet in absolute waarheden en stelt dat het christendom haar waarheidsclaims heeft losgelaten, terwijl in de islam alles vastligt door de letterlijke interpretatie van de Koran als Gods woord.
Van den Berg meent dat de islam intrinsiek gewelddadig is, verwijzend naar de daden van Mohammed in de islamitische traditie. Hij trekt een parallel met Duitsers in de Tweede Wereldoorlog om aan te geven dat het bestaan van "goede moslims" niets afdoet aan de aard van de religie zelf.
Brand erkent het gevaar van extremistische varianten van de islam, maar vindt dit niet representatief voor alle moslims. Hij waarschuwt voor polarisatie en stigmatisering van bevolkingsgroepen.
Van den Berg pleit voor een stevige aanpak van religie in de publieke ruimte, inclusief strengere controle van moskeeën en het afschaffen van bijzonder onderwijs. Hij vreest dat de westerse cultuur het onderspit zal delven en voorspelt oorlog in Europa.
Hij interpreteert Jezus' uitspraken over het keren van de andere wang en het liefhebben van vijanden anders dan de PKN, stellend dat dit neerkomt op het netjes behandelen van je vijand, niets meer en niets minder.
Brand beschouwt de angst van Van den Berg als overtrokken en benadrukt dat de meeste moslims in Europa vrijheid en democratie omarmen. Hij stelt dat de islam niet bestaat als één monolithische entiteit, maar uit verschillende stromingen bestaat.
Evaluatie van de PKN-nota's
De nota ”Integriteit en Respect” en de vervolgnota worden geprezen om hun informatie over de islam, betrokkenheid, zorgvuldigheid en het niet uit de weg gaan van moeilijke thema’s. De nota wordt beschouwd als een zegen omdat deze niet geschreven is door goedwillende theologen met weinig kennis van zaken, noch door de scriba van de kerk.
De nota brengt spanningen en gevoelens tussen moslims en christenen duidelijk naar voren, maar geeft ook voorbeelden van goede samenwerking. Het theologische gedeelte wordt echter als conservatief en defensief beoordeeld.
Er is kritiek op de titel ”Integriteit en Respect”, waarbij een ruimere titel als ”Verbondenheid en respect” werd voorgesteld om de verbondenheid meer te onderstrepen.
Specifieke Punten van Kritiek op de Nota:
- Gods betrokkenheid op de islam: De nota zoekt een balans tussen de belijdenis van Jezus als unieke Heer en Verlosser en de erkenning dat andere religies niet buiten Gods aanwezigheid en soevereiniteit kunnen vallen. Er wordt gesteld dat dit ruimhartiger had gekund.
- Mohammed: De nota erkent Mohammed niet als het Christus overstijgende zegel van de profeten, omdat God in Christus zijn volle openbaring heeft gegeven. Er had echter wel erkend kunnen worden dat Mohammed misstanden aan de kaak stelde en opriep tot bekering.
- Samen bidden en vieren: De nota stelt dat het gebed tot de drie-enige God en in de naam van Christus het gebed van de kerk wezenlijk onderscheidt van dat van de moskee. Hoewel de eigenheid van de islamitische gebedstraditie wordt erkend, kunnen islamitische en christelijke vieringen niet zomaar in elkaar worden geschoven. Dit wordt gezien als een stap terug, gezien de praktijk van interreligieuze vieringen en gebeden, ook door de paus.
- Verhouding Kerk, Israël en Islam: Ook hier had een ruimhartigere geest gemogen, met erkenning van Jezus als Woord van God en Messias in de islam.
De recensie van Jaap Kraans boek ”Met het oog op moslims” (2016) belicht de historische ontwikkeling van de protestantse visie op de islam in Nederland vanaf 1960 tot 2010. Kraan bepleit een dialoog met moslims, stellend dat christenen en moslims dezelfde God dienen (hoewel met een verschillend Godsbeeld) en dat Jezus hoog aangeschreven staat in de islam. Hij erkent de verschillen, zoals de erfzonde, de drie-eenheid en de kruisiging, maar ziet hierin geen bezwaar voor een zinvolle dialoog.
Het boek van Kraan biedt ruimte voor eigen conclusies en wordt als interessant beschouwd voor het huidige debat binnen de PKN.
Praktische Handvatten en Aanbevelingen
De PKN biedt gemeenten een stappenplan voor het opbouwen van respectvolle relaties met de islamitische gemeenschap. Dit plan benadrukt het belang van persoonlijk contact en oprechte interesse in een samenleving waarin spanningen kunnen oplopen.
Gemeenten worden aangemoedigd om:
- In gesprek te gaan over hun houding ten opzichte van de islam en de ontmoeting met moslims.
- Te onderzoeken of er bereidheid is tot samenwerking met de moslimgemeenschap in hun omgeving.
- Na te denken over vragen als: Wat weten wij van de islam? Wat hopen wij te vinden in een ontmoeting met moslims?
Er wordt gewezen op de mogelijkheid om moskeeën te bezoeken voor kennismaking en rondleidingen, of om een islamitische spreker uit te nodigen.
Voor gemeenten die langduriger willen optrekken met de moslimgemeenschap, wordt voorgesteld een ”bruggenbouwteam” op te zetten en dialoogbijeenkomsten te organiseren met een duidelijk thema.
Demografische en Religieuze Context
Wereldwijd zijn er ongeveer 2 miljard christenen en 1,7 miljard moslims. In Nederland telt men ca. 5,5 miljoen christenen en 1 miljoen moslims. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek identificeerde zich in 2020 20% van de Nederlanders zich als rooms-katholiek, 14% als protestants, 5% als moslim en 5% tot een andere religieuze groep.
Het Sociaal en Cultureel Planbureau schat in dat ongeveer 6% van de volwassen bevolking in Nederland moslim is.
De grootste groepen moslims in Nederland hebben een Turkse (ongeveer 400.000) of Marokkaanse (ongeveer 350.000) achtergrond. De meeste moslims wonen in stedelijke gebieden, met name in de Randstad. Nederland telt meer dan 500 moskeeën.