Het Evangelie van Thomas: Een Nieuwe Kijk op het Vroege Christendom

Het Evangelie van Thomas, een fascinerende tekst uit de eerste eeuwen van het christendom, wordt in deze nieuwe editie door Gilles Quispel integraal vertaald uit het Koptisch. Naast de 114 logoi, oftewel Spreuken van Jezus, biedt deze uitgave ook een diepgaande inleiding en een commentaar op elke logos. De tekst, die dateert van circa 140 na Christus, is gebaseerd op twee eerdere bronnen: een Alexandrijnse en een Judese. De Judese bron, met een datering rond 40 na Christus, wordt beschouwd als de oudst bekende christelijke bron en blijkt getrouwer de woorden van Jezus weer te geven dan de canonieke evangeliën.

Gilles Quispel, een vooraanstaand kenner van het vroege christendom, maakt de lezer duidelijk dat het Nieuwe Testament een eenzijdig beeld schetst van het oerchristendom. Hij introduceert Jezus niet als de eschatologische figuur uit de canonieke evangeliën, maar als een wijsheidsleraar. De nadruk ligt op inzicht en innerlijke kennis, waarbij de traditionele eschatologie van de canonieke evangeliën volledig ontbreekt.

De Historische Context en Bronnen van het Evangelie van Thomas

Het Evangelie van Thomas behoorde tot de vele evangeliën die in de eerste eeuwen circuleerden. Pas in 1945 werd het herontdekt tussen de codices van Nag Hammadi. De tekst werd geschreven in Edessa, een stad in Mesopotamië, rond 140 na Christus. De belangrijkste ontdekking is echter dat het gebaseerd is op twee oudere bronnen: een Alexandrijnse en een Judese. De Judese bron, gedateerd rond 40 na Christus, is de vroegst bekende christelijke bron en wordt gezien als ouder dan de zogenaamde Q-bron, die ten grondslag ligt aan de evangeliën van Matteus en Lucas.

Deze Judese bron geeft volgens Quispel vaak een getrouwere weergave van de woorden van Jezus dan de canonieke evangeliën. De nieuwe uitgave door Quispel biedt niet alleen een complete vertaling van de Koptische tekst, maar ook een gedetailleerd commentaar op elk logion. Quispel traceert de oorsprong van elke logos (Judese of Alexandrijnse bron) en plaatst deze in een bredere context, waarbij hij parallellen trekt met canonieke evangeliën en andere vroeg-christelijke bronnen die veel van het oorspronkelijke christendom hebben bewaard.

Gilles Quispel: Leven en Werk

Professor dr. Gilles Quispel (1916-2006) wijdde zijn leven aan de studie van het vroege christendom en gnostische stromingen. Als hoogleraar Oude Kerkgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht verdiepte hij zich in de wereld van de hermetisch-christelijke traditie, waartoe het hermetisme, de hermetische gnosis, het katharisme, de mystiek, alchemie en de rozenkruisers worden gerekend.

Zijn academische carrière begon met onderzoek naar de geschriften van de kerkvader Tertullianus tegen de gnosticus Marcion. In de jaren vijftig speelde hij een cruciale rol bij de aankoop van de Jung Codex, een van de vele gnostische teksten die bij Nag Hammadi werden gevonden. Quispel vertaalde en verklaarde onder meer het Corpus Hermeticum en de Asclepius, geschriften die worden toegeschreven aan de legendarische figuur Hermes Trismegistus.

Zijn werk aan het Evangelie van Thomas, dat ook deel uitmaakt van de Nag Hammadi-vondst, is een hoogtepunt in zijn carrière. Quispel benadrukte dat het Evangelie van Thomas geen gnostisch geschrift is, maar wel wezenlijk verschilt van de 'gevestigde' evangeliën. Belangrijke elementen zoals de geboorte, kruisiging en opstanding van Jezus komen er niet in voor. In plaats daarvan presenteert het 114 logoi of Woorden van Jezus, waarin hij naar voren komt als een wijsheidsleraar. Het Koninkrijk Gods wordt hierbij geïnterpreteerd als iets dat 'in ons en buiten ons' is, en dat gevonden kan worden door zelfkennis.

De Jezus uit het Evangelie van Thomas: Een Wijsheidsleraar

Een van de meest opvallende aspecten van het Evangelie van Thomas, zoals geanalyseerd door Quispel, is het beeld van Jezus als wijsheidsleraar. In tegenstelling tot de eschatologische en apocalyptische profetieën in de canonieke evangeliën, richt Jezus zich in de logoi van Thomas op het delen van innerlijke wijsheid en inzicht. Vragen stellen en door middel van gelijkenissen de luisteraar tot nadenken zetten, zijn centrale methoden.

Dit beeld van Jezus als wijsheidsleraar vertoont overeenkomsten met andere antieke wijsheidstradities, zoals die van Hermes Trismegistus in het Corpus Hermeticum en de Asclepius. Ook in deze teksten wordt de kernboodschap begeleid door uitgebreide toelichtingen, die de lezer helpen de diepere betekenis te doorgronden. Quispel toont aan dat Jezus in het Evangelie van Thomas de nadruk legt op het Koninkrijk Gods dat reeds in ons aanwezig is, en dat door zelfkennis en het achterhalen van de diepere zin van zijn woorden, de dood overwonnen kan worden.

De logoi worden in de uitgave van Quispel voorafgegaan door een introductie die het Evangelie van Thomas plaatst in de bredere geschiedenis van het christendom. De conclusie vat Quispels bevindingen samen, waarbij hij aannemelijk maakt dat het Evangelie van Thomas oorspronkelijker is dan de vier canonieke evangeliën. Hij wijst erop dat de kerkvaders en rabbijnen een selectieve keuze maakten uit de beschikbare geschriften, waardoor veel potentieel belangrijke teksten verloren gingen of werden vernietigd.

Vergelijking met Canonieke Evangeliën en Andere Bronnen

Quispel analyseert uitvoerig de verschillen en overeenkomsten tussen het Evangelie van Thomas en de canonieke evangeliën, alsook andere vroeg-christelijke, Joodse en Hellenistische bronnen. Hij benadrukt dat het Evangelie van Thomas een ander beeld geeft van het vroege christendom dan dat wat dominant is geworden in de gevestigde kerken.

Zo ontbreken in Thomas de traditionele elementen van de geboorte, kruisiging en opstanding van Jezus. De focus ligt op zijn rol als wijsheidsleraar. De logoi bevatten uitspraken als: "Het Koninkrijk van God is als een man die een machthebber wil doden. [...] Bezint eer gij begint, ga na of je flink genoeg bent om Jezus te volgen op zijn zwerftocht." Dit duidt op een ethische en existentiële benadering, in plaats van een puur eschatologische.

Quispel wijst ook op de parallellen met Joodse tradities, zoals de gelijkenis van de visserman die grote vissen vangt en de kleine wegwerpt. Waar Matteus deze gelijkenis interpreteert als een allegorie van het laatste oordeel, ziet Quispel hierin een universeel symbool dat Jezus gebruikte om zijn eigen bijzondere bedoelingen uit te drukken. De overeenkomsten met de driewerf grote Hermes, Hermes Trismegistus, worden ook belicht, wat suggereert dat Jezus mogelijk bekend was met de esoterische tradities van het nabije Alexandrië.

De tekst van Thomas bevat ook elementen die duiden op een Joods-christelijke oorsprong, zoals de uitspraak over de sleutelen van de Gnosis die de Farizeeën en schriftgeleerden hebben ontvangen maar verborgen houden. Quispel legt uit dat dit woord, hoewel ook terug te vinden bij Matteus en Lucas, in Thomas een diepere betekenis heeft die wijst op het verborgen houden van essentiële kennis.

De Betekenis van het Evangelie van Thomas voor de Geschiedenis van het Christendom

Het Evangelie van Thomas heeft, mede dankzij het werk van Quispel, het beeld van de geschiedenis van het christendom ingrijpend veranderd. Quispel identificeert drie belangrijke stromingen binnen het vroege christendom: het Latijnse christendom (gericht op zonde, genade en het pausdom), het Griekse christendom (met de focus op Christus als Godmens) en het ontdekte Aramese christendom. Dit laatste, met zijn centrum in Edessa, was het christendom van de armen en zwervers, dat zich over Azië verspreidde en joods-christelijke trekken bewaarde.

Uit dit Aramese christendom kwamen het manicheïsme en het nestorianisme voort. Het beeld van Jezus dat uit het Evangelie van Thomas oprijst, verschilt sterk van de eschatologische gestalte die in de canonieke evangeliën wordt geschetst. Jezus claimt hier niet de titel Messias, voorspelt geen wederkomst voor een duizendjarig rijk, en de nadruk ligt op het hier en nu van het Koninkrijk Gods.

Quispels onderzoek naar de bronnen en achtergronden van het Thomas-evangelie heeft geleid tot een dieper begrip van de diversiteit binnen het vroege christendom. De commentaren in de uitgave zijn historisch-wetenschappelijk onderbouwd en bieden een vergelijkend tekstonderzoek, geïnterpreteerd vanuit zowel Joodse als christelijke orthodoxe denkkaders, aangevuld met een Helleens-gnostisch perspectief van de Hermetische gnosis.

De uitgave door uitgeverij 'In de Pelikaan' van de Bibliotheca Philosophica Hermetica, met het voorwoord van Joost R., benadrukt de waarde van dit geschrift als een "hoeksteen" voor diep theologisch inzicht. Het Evangelie van Thomas, vertaald en toegelicht door Quispel, biedt een rijke bron voor iedereen die op zoek is naar het "Levende Woord" en de ware betekenis van Jezus.

tags: #thomas #evangelie #gilles #quispel #boekwinkeltje