Veel gelovigen ervaren moeite met het 'vertalen' van beeldspraak en zinnebeeldige uitdrukkingen die in de prediking gebruikt worden. Predikanten gebruiken vaak beelden die voor de kerkganger niet direct duidelijk zijn, wat kan leiden tot verwarring en een gevoel van achterblijven.
Problematiek van beeldspraak in de prediking
Een veelvoorkomend voorbeeld is de prediking over de geschiedenis van de bloedvloeiende vrouw, waarbij predikanten eindigen met de hoopgevende woorden dat gelovigen nu de zoom van Jezus' kleed mogen aanraken. Een ander voorbeeld is de geboorte van Jezus in een stal, waarbij predikanten uitnodigen om "kom maar binnen in de stal, kom dichterbij". Voor de luisteraar, die zich afvraagt "waarom leef ik nu?", blijft de concrete betekenis van deze uitspraken onduidelijk.
Wanneer dominees zeggen dat ze "Jezus in onze schoot leggen", klopt dit voor de luisteraar niet met de realiteit. Er ligt immers niets in hun schoot. Dit soort beeldtaal wordt door veel predikanten gebruikt, maar de 'vertaalslag' van deze beelden wordt zelden gecontroleerd. De vraag rijst of de interpretatie van de kerkganger overeenkomt met de bedoeling van de predikant.
Het ontbreken van een 'woordenboek' voor predikanten, waarin de betekenis van beelden als "leeuwen aan kettingen", "zomen van kleden" en "Jezus Die ze op schoot leggen" wordt uitgelegd, bemoeilijkt het begrip. Ook een cursus "hoe dominees leren concreet te spreken" zou uitkomst kunnen bieden.
De kern van het probleem is dat, hoe ruim en welmenend het aanbod van genade ook is, beeldtaal die niet wordt uitgelegd, de prediking zijn doel voorbijschiet. Hierdoor begrijpen vaak alleen degenen die al bekend zijn met theologische concepten de strekking van de uitspraak.
Oplossingen en interpretaties
Confronteren met beeldspraak
Het is belangrijk om een predikant direct te confronteren met zijn beeldspraak als deze niet begrepen wordt. Dit kan leiden tot verheldering en een meer concrete uitleg.
Verklaring van specifieke beelden
"Jezus in je schoot leggen"
Dit beeld kan eenvoudig worden uitgelegd. Het verwijst naar het ontvangen van Jezus in je leven, het omarmen van Zijn boodschap en het laten groeien van je geloof.
"De zoom van Zijn kleed aanraken"
De oorsprong van deze beeldspraak ligt in Numeri 15:38, waar de Eeuwige de Israëlieten opdraagt kwasten aan hun kleden te maken met een hemelsblauwe draad. Deze kwasten dienden als herinnering aan Gods geboden. De bloedvloeiende vrouw greep naar de kwast van Jezus' mantel, niet vanwege de kwast zelf, maar als een zichtbaar en tastbaar teken van de mantel, dat aanspoorde tot het naleven van de geboden. De kracht zat niet in het herinneringsteken, maar in de aansporing tot gehoorzaamheid en het verwachten van genezing.
De rol van de predikant en de kerk
Predikanten zoals ds. J. A. van den Berg hebben hun preekstijl aangepast na het lezen van boeken die pleiten voor een concretere en eenvoudigere taal. Deze preken worden geprezen om hun Bijbelse, liefdevolle, eenvoudige en duidelijke karakter, zonder "wollige of beeldtaal".
Sommige theologen, zoals dr. G. A. van den Brink, staan bekend om hun letterlijke, concrete en begrijpelijke manier van spreken, waarbij ze beeldtaal zoveel mogelijk vermijden.
Heiligheid en de navolging van Christus
De discussie over beeldspraak in de prediking raakt ook aan het bredere thema van heiligheid en de navolging van Christus. De wens om "zo heilig als een geredde zondaar gemaakt kan worden", zoals uitgedrukt door Robert Murray M'Cheyne, staat in contrast met de hedendaagse cultuur waarin heiligheid vaak als ouderwets of zelfs verdacht wordt beschouwd.
Heiligheid in de moderne tijd
In de wereld van film en fictie zijn antihelden populairder dan perfecte helden. In de kerk vermijden veel voorgangers het imago van "beter dan jij" en streven ze naar een meer informele, gelijkwaardige benadering. De nadruk ligt op authenticiteit, soms zelfs op het tonen van menselijke zwakheden.
Heiligheid wordt ook als verdacht ervaren vanwege het misbruik dat in het verleden onder het mom van heiligheid is gepleegd. Transparantie en het erkennen van menselijke kwetsbaarheid worden belangrijker geacht.
De focus op een "laagdrempelige, nabije God" die alles kan hebben, weerspiegelt een verlangen naar een God die "als wij" is. De moderne serie "The Chosen" toont een menselijke Jezus, met wie men een normaal gesprek zou kunnen voeren.
Heiligheid als hoogmoed en onwenselijkheid
In reformatorische kringen wordt heiligheid soms wantrouwd, omdat het de zonde zou onderschatten of leiden tot een gevoel van zelfverheffing. De nadruk ligt eerder op bekering en het erkennen van twijfel.
Het nastreven van heiligheid wordt soms gezien als een teken van hoogmoed. De gedachte dat men zichzelf kan verheffen boven anderen door heiligheid, wordt bekritiseerd. Echte heiligheid wordt echter niet gezien als een doel op zich, maar als een gevolg van een onvoorwaardelijke overgave aan Christus.
Heiligheid als onbereikbaar en overgave
De mens is geschapen naar Gods beeld, maar dit beeld is verwrongen door de zonde. Pogingen om dit beeld te herstellen door eigen inspanningen zijn gedoemd te mislukken. De focus moet liggen op Christus, die het ware Beeld van God is.
Echte heiligheid is geen zaak van eigen inspanning, maar een gevolg van overgave aan Christus. Door te kijken naar Christus en Hem te volgen, wordt de gelovige getransformeerd tot Zijn beeld. Dit proces begint met een blik op Christus en een onvoorwaardelijke overgave.
Gelijkvormigheid aan het beeld van Christus
De Bijbel leert dat Gods uiteindelijke doel is dat Zijn kinderen gelijkvormig worden aan het beeld van Zijn Zoon, Jezus Christus. Dit proces van transformatie begint hier op aarde en culmineert in de heerlijkheid.
De rol van de Schrift
Schriftwoorden zoals Romeinen 8:29 ("Want die Hij tevoren gekend heeft, die heeft Hij ook tevoren verordineerd, den beelde Zijns Zoons gelijkvormig te zijn") en 2 Korintiërs 3:18 ("En wij allen, met ongedekt aangezicht de heerlijkheid des Heeren als in een spiegel aanschouwende, worden naar hetzelfde beeld in gedaante veranderd, van heerlijkheid tot heerlijkheid, als van des Heeren Geest") benadrukken dit doel.
Het begrip "beeld" in de Bijbel verwijst naar een directe gelijkenis, niet zomaar een toevallige overeenkomst. Gelijkvormig worden aan het beeld van Christus betekent dat gelovigen Hem zullen gelijken, omdat Hij hun oudste Broeder is, die hun natuur heeft aangenomen.
Christus als het ultieme beeld
Christus is het ware Beeld van God. Gelovigen worden niet zozeer zelf het beeld van God, maar worden gevormd naar het beeld van Christus. Dit proces van transformatie is een werk van de Heilige Geest.
De gelijkvormigheid aan het beeld van de Zoon is nauw verbonden met de verheerlijking. Gelovigen zullen niet alleen geestelijk, maar ook lichamelijk aan Christus gelijk worden. Dit betekent echter geen vergoddelijking, maar een voltooiing van het kindschap.
De praktijk van transformatie
De transformatie tot het beeld van Christus begint in het huidige leven. Door de gemeenschap met Zijn lijden wordt de gelovige voorbereid op de heerlijkheid. Pijnlijke ervaringen kunnen juist helderheid geven aan het beeld van Christus in ons leven.
Het is cruciaal om niet te blijven steken in zelfonderzoek of twijfel, maar de blik te richten op Christus. De hand van Christus wordt uitgestoken om te redden en te heiligen. Door Hem worden we drager van het beeld van God.
Beelden en verbeelding in de prediking
Predikanten kunnen veel leren van kunstenaars zoals schrijvers en dichters over het creatieve gebruik van beelden en verbeelding. Het verzamelen van informatie en het vinden van een diepere betekenis in alledaagse observaties is essentieel.
De rol van het 'evocatieve beeld'
Predikanten kunnen hun preken verrijken door naast de boodschap en het doel ook een "evocatief beeld" of een "evocatieve scène" te bedenken. Dit helpt om de abstracte theologische begrippen concreet en beeldend te maken.
De preek kan worden gestructureerd als een film, met vier pagina's die de "trouble" in de Schrift en in het heden verbeelden, gevolgd door Gods handelen in het Bijbelgedeelte en in het heden.
Leren van kunstenaars
Schrijvers en dichters beginnen vaak met observatie en zoeken naar een diepere betekenis. Ze vermijden abstracte formuleringen en verwoorden hun inzichten met oog voor detail. Predikanten kunnen dit principe toepassen door theologische concepten concreet en beeldend te maken.
Reclamemakers gebruiken beelden en verhalen om harten te veroveren. Ze sturen aan op identificatie door beelden te creëren die een nieuw leven of een nieuwe wereld suggereren. Dit kan predikanten inspireren om beelden en verhalen te gebruiken die aansluiten bij de belevingswereld van de kerkganger.
Gods beeld in de mens
Volgens Genesis 1:26-27 schiep God de mens naar Zijn beeld en gelijkenis. Dit betekent dat de mens een afdruk is van wie God is, zowel in zijn uiterlijke verschijning als in zijn driedelige natuur (geest, ziel, lichaam).
God sprak in het meervoud ("Laten Wij mensen maken") wat getuigt van het mysterie van de Drie-eenheid. De mens, met zijn geest, ziel en lichaam, weerspiegelt deze driedelige natuur van God.
Heerschappij en rentmeesterschap
God schiep man en vrouw om over de aarde te heersen, als Zijn rentmeesters of vice-regenten. Zij vertegenwoordigden Gods gezag op aarde.
Dit oorspronkelijke plan van God voor de mensheid is nog steeds relevant. Hoewel het beeld van God in de mens verwrongen is door de zonde, blijft de mens geroepen om Gods beeld uit te dragen.