De oorsprong van de gereformeerde gemeente in Waddinxveen is nauw verbonden met de Afscheiding van 1834, hoewel deze aanvankelijk weinig invloed had in het dorp. Veel inwoners bezochten weliswaar diverse gezelschappen, maar bleven wekelijks de Hervormde Kerk trouw.
Ontstaan van de Afgescheiden Gemeente
In nabijgelegen plaatsen, zoals Bodegraven (1835), Gouda (1849) en Boskoop (1849), ontstonden wel snel afgescheiden gemeenten. Toen de gemeente van Boskoop in 1852 een eigen predikant kreeg, J.Ph. Sluijter, gingen ook inwoners van Waddinxveen die kant op. Het gemis van een eigen thuisbasis leidde ertoe dat men begon met het lezen van preken bij iemand thuis. In 1866 verkreeg men toestemming van de kerkenraad van Boskoop en de classis Leiden om een eigen gemeente te stichten. Op 22 november 1866 werd de Christelijke Gereformeerde Afgescheiden Gemeente een feit.
Groei en Vereniging
Al snel kreeg de gemeente een eigen kerkgebouw. In 1868 werd ds. een predikant aangesteld. Steeds meer leden van een andere afgescheiden gemeente, de Gereformeerde Kerk onder het Kruis, voegden zich bij de Christelijke Afgescheiden Gereformeerde Gemeente. In 1869 werden deze kerken samengevoegd tot de Christelijke Gereformeerde Kerk. Een deel van de leden wilde niet meegaan en vormde de Gereformeerde Gemeente onder het Kruis.
Onrust en Nieuwe Spelling
De jaren die volgden waren onrustig. Van 1877 tot 1879 heerste er veel onenigheid over de invoering van de nieuwe spelling van de Statenvertaling. Uiteindelijk werd de nieuwe spelling aangenomen, wat leidde tot hernieuwde rust.
Ds. C. de Groot en Bevindelijkheid
In 1888 werd C. de Groot predikant. Hij had gestudeerd aan de Theologische School van Kampen en stond bekend als 'bevindelijk'. Dit leidde tot moeilijkheden binnen de gemeente. Tijdens een bijeenkomst voorafgaand aan een belijdenisdienst werd de vraag gesteld of men het woord van dominee de Groot geloofde, in plaats van Gods Woord. Een jongen die hierop geen antwoord gaf, mocht geen belijdenis doen. Dit leidde tot tussenkomst van de classis, die bepaalde dat de jongen alsnog belijdenis mocht doen.
Toenadering en Fusie
In deze periode zochten de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Nederlands Gereformeerde Kerken (ontstaan uit de Doleantie in 1886) toenadering. In 1892 was dit proces vergevorderd. Een struikelblok was het reglement van de Christelijke Gereformeerde Kerk uit 1869, dat stelde dat de kerk één eenheid was en de plaatselijke kerken slechts afdelingen. De Gereformeerden konden zich hier niet in vinden. De Christelijke Gereformeerden zagen uiteindelijk ook het nut van handhaving van dit reglement in. Een voorstel vanuit de classicale vergadering te Leiden om het reglement te schrappen, leidde tot een briefwisseling. De kerkenraad van Waddinxveen gaf aan niet akkoord te gaan, maar wel 'Christelijk Gereformeerd te blijven'. Toen een commissie, onder leiding van J.Ph. Sluijter, naar Waddinxveen kwam, weigerde dominee de Groot hen te ontvangen. De gemeente van Waddinxveen nam de naam Christelijke Afgescheiden Gemeente aan.
Juridische Strijd en Nieuwe Begin
Dominee De Groot bleef in het kerkgebouw preken, maar de kleine groep die weggetrokken was, kwam bijeen in een school. De classis eiste het kerkgebouw, de pastorie en het archief terug. Na weigering volgde een rechtszaak, waarbij de gemeente werd veroordeeld tot teruggave van alles en betaling van kosten en schadevergoeding. Op 9 oktober 1892 hield dominee De Groot zijn laatste preek. De gemeente had na de betaling van alle schulden nog maar ƒ 2,89½ over. De leden kwamen voortaan bijeen in een boerderij aan de Kerkweg. Ds. De Groot diende de gemeente tot aan zijn emeritaat in 1926.
Opvolgende Predikanten en Ontwikkelingen
Na ds. De Groot dienden ds. H.J. Grisnigt (vanaf 1927), ds. van de Kraats (1937-1949), ds. A.P. Verloop (1959-1984) en ds. N. van der Want (1986-1994) de gemeente. In deze periodes vonden diverse veranderingen plaats, waaronder de oprichting van een vrouwenvereniging, een bejaardenochtend, een bibliotheek, een kerkblad en een gemeenteavond. De gemeente groeide tot ongeveer 140 leden.
Overgang naar de Hersteld Hervormde Kerk
In 1997 werd ds. M. van Kooten bevestigd. Hij was de eerste predikant na een periode van vacature. Onder zijn leiding ontstonden een mannenvereniging en een studiekring. Door de overgang naar de Hersteld Hervormde Kerk veranderden er enkele zaken. Ds. Van Tilburg bleef verbonden aan de gemeente en ging ook elders voor. De Christelijke Afgescheiden Gemeente kende een einddatum in 2007. Vanwege een zekere verwantschap met de prediking en pastoraat binnen de Hersteld Hervormde Kerk, heeft de gemeente gesprekken gevoerd met de Classis West van de Hersteld Hervormde Kerk. Op 18 december 2006 werd een gemeenteavond gehouden, waarbij de kerkenraad in gesprek ging met vertegenwoordigers van het Breed Moderamen van de Classis-West. Een commissie van advies werd ingesteld om financiële zaken met betrekking tot de kerkelijke eigendommen te regelen. Op 23 november 2007 stemde de ledenvergadering in met het onderbrengen van de kerkelijke goederen in een Stichting 'Vermogensbeheer Christelijke Afgescheiden Gemeente Waddinxveen' uiterlijk op 31 december 2007.
Het Kerkgebouw
Het huidige kerkgebouw, dat deel uitmaakt van de geschiedenis van de gereformeerde gemeente, kenmerkt zich door eenvoud en een karakteristieke bouwstijl die veel overeenkomsten vertoont met andere kerken uit de tweede helft van de negentiende eeuw. Hoewel een toren ontbreekt en de steunberen bescheiden zijn, bezit het zaalkerkje een authentieke schoonheid, mede dankzij het interieur met de oude kansel, psalmborden en het orgel.
Het Orgels
In de eerste jaren zong de gemeente onder leiding van een voorzanger. Al snel besloot de kerkenraad tot de aanschaf van een orgel. In 1898 werd een gebruikt orgel van de Christelijke Gereformeerde Kerk van Boskoop voor ƒ435,- aangekocht. Orgelmaker Juriaans uit Amsterdam bouwde het orgel in Waddinxveen weer op voor ƒ100,-. De voorzanger verdween en werd vervangen door organisten en pompers. De windvoorziening was destijds handmatig.
Een eerder orgel, gebouwd vóór 1870, werd in 1870 aangekocht voor ƒ250,-. Dit orgel kreeg later een front met zinken pijpen en werd voorzien van een aanhangend pedaal. Omstreeks 1985 werd het pedaal omgebouwd naar een mechanische bediening. In 1996 onderging het orgel een grondige restauratie door orgelmaker W.N. de Jongh uit Lisse, waarbij de windlade werd vernieuwd en de dispositie werd aangepast voor meer draagkracht en een milder geluid.
Historische Context van Waddinxveen
Waddinxveen, oorspronkelijk een moerasgebied dat in de dertiende eeuw ontgonnen werd, kent een rijke geschiedenis. De naam 'Waddinxveen' is niet eenduidig te herleiden, mogelijk een combinatie van veen en 'wadde'. Het dorp bestond uit drie woonkernen die later tot één gemeente fuseerden. De Reformatie vond in Waddinxveen aanvankelijk slechts bedekt plaats. In 1577 werd Gerrit Jacobsz. Douwe, de eerste predikant, verbonden aan de gemeente.
De Reformatie en de Hervormde Gemeente
Na Gerrit Jacobsz. volgden Lucas Jansz. en Herbert Herbertsz., die remonstrantse gevoelens had. Na hem dienden ook Jan van Galen en Henricus Holtenus, beiden remonstrants, de gemeente. De remonstranten kwamen samen in een huisgemeente en betrokken in 1662 een kerk aan de Dorpsstraat, en in 1836 een nieuwe kerk aan de Zuidkade.
Van 1865 tot 1906 werd de gemeente gediend door ds. G. van der Pot, die onder de rechtzinnigen werd gerekend. Zijn preken, zoals die naar aanleiding van een bliksembrand in 1897, getuigen van een diepe ernst.
Na het vertrek van ds. Van Eldik Thieme in 1840 naar Groningen, was de gereformeerde prediking in Waddinxveen tijdelijk afwezig. In 1866 werd een 'Christelijke Gereformeerde Afgescheidene Gemeente' gesticht. In Noord Waddinxveen ontstond een jaar later een Kruisgemeente, die kerkte in de 'Plankeschurenkerk'.
De Christelijke Gereformeerde Afgescheidene Gemeente
De Christelijke Afgescheidenen kwamen aanvankelijk bijeen in de bakkerij van C. van der Star. Toen de Hervormde Gemeente de Brugkerk bouwde, werd de pastorie van het voormalige bedehuis aan de Kerkweg verkocht aan de Christelijke Afgescheidenen. Dit gebouw werd verbouwd tot kerk en pastorie. De eerste predikant, ds. W. Raman, diende de gemeente van 1868 tot 1870. De naam van het kerkverband werd gewijzigd in Christelijk Gereformeerde Gemeente.
Binnen de gemeente ontstond onenigheid over de prediking. Ds. N.J. Engelberts (1874-1879) kreeg kritiek en werd 'Arminiaan' en 'duivelsdienaar' genoemd. Er was ook tumult over de spelling van de Bijbel. Tijdens het predikantschap van ds. C. de Groot (vanaf 1888) kwam het conflict tot uitbarsting. Hij verzette zich fel tegen de Doleantie. Toen landelijk dolerende en afgescheiden gemeenten in 1892 fuseerden, koos ds. De Groot met zijn kerkenraad ervoor zelfstandig te blijven. Na een juridische strijd moest de gemeente de kerkelijke goederen teruggeven aan de nieuwgekozen gereformeerde kerkenraad. De gemeente kerkte vervolgens tijdelijk in een boerderij, waarna in 1894 het huidige kerkgebouw aan de Dorpsstraat kon worden betrokken.
De Gereformeerde Kerk (na 1892)
De Gereformeerde Kerk te Waddinxveen ontstond na de landelijke fusie van 1892. Na het vertrek van ds. De Groot in 1926 dienden ds. H.J. Grisnigt, ds. N. van der Kraats (1937-1949), ds. A.P. Verloop (1959-1984) en ds. N. van der Want (1986-1994) de gemeente.
In 1894 deed ds. T. de Jager intrede, maar overleed na acht maanden. Ds. E. Kropveld (vanaf 1896) diende de gemeente vier jaar. Na hem volgden ds. E.H. Broekstra (vanaf 1901) en ds. J.J. Wielenga (vanaf 1907). Onder ds. Wielenga werd in 1912 een begin gemaakt met een nieuw kerkgebouw, gefinancierd door giften. De bouw werd echter vertraagd door meningsverschillen over de architect. In 1925 werd de nieuwe kerk aan de Passage in gebruik genomen.
Ds. W. Veder (vanaf 1925) had een moeizaam begin, gevolgd door ds. W.J. Smidt (vanaf 1930). Tijdens zijn ambtsperiode vonden belangrijke gebeurtenissen plaats, zoals de oorlog en de Vrijmaking. In 1937 werd een stuk grond achter de kerk aangekocht voor een verenigingsgebouw, maar de bouw werd uitgesteld door ruimtegebrek in de kerk. In 1938 werden twee galerijen in de kerk gebouwd.
Na het vertrek van ds. Smidt in 1948 dienden ds. J. Snoeij (1948-1968) en ds. B. Koekkoek (vanaf 1964) de gemeente. In 1950 werd een verenigingsgebouw aan de Stationsstraat gesticht. Door de groei van Waddinxveen werd de Kruiskerk te klein, waarna besloten werd een tweede kerk te bouwen. In 1968 werd de Ontmoetingskerk in gebruik genomen, gezamenlijk met de rooms-katholieke parochie.
Verenigingsgebouw
Het verenigingsgebouw, gesticht in 1950 aan de Stationsstraat, werd meerdere keren uitgebreid. Het diende als ontmoetingsplek voor diverse gemeentelijke activiteiten.
tags: #vereningsgebouw #gereformeerde #kerk #waddinxveen