Maarten Luther (1483-1546) en Johannes Calvijn (1509-1564) waren in hun tijd beide kerkhervormers met een grote afkeer tegen de Katholieke Kerk. Dit is dan ook een van de weinige overeenkomsten tussen de twee hervormers: hun concrete ideeën over hoe de toekomst van de kerk eruit moest zien, verschilden erg.
Johannes Calvijn: Leven en Invloed
Johannes Calvijn werd in 1509 geboren in Frankrijk. Later ging hij theologie studeren in Parijs, totdat zijn vader in 1528 een conflict kreeg met de Rooms-Katholieke Kerk. Toen vond hij het beter dat zijn zoon rechten ging studeren in Orléans. In deze stad kwam Calvijn in aanraking met het humanisme en richtte zich zelf op het bestuderen van Bijbelse talen en de Griekse literatuur. Hij ontwikkelde hierdoor een grotere interesse in de ‘ware godsverering’, door middel van het begrijpen van de Bijbel.
Zijn vader was inmiddels geëxcommuniceerd door de kerk, waarna Calvijn besloot de Reformatie te steunen. Omdat hij koos voor het protestantisme, moest hij uit Frankrijk vluchten. Hij vertrok daarom naar Zwitserland. Daar werd, op zijn initiatief, de Academie van Genève opgericht, waar predikanten konden worden opgeleid in de protestantse leer. Calvijn publiceerde, naast vele andere theologische teksten, ook de ‘Institutio Christianae Religionis’, het belangrijkste werk uit de geschiedenis van het gereformeerde protestantisme. Het werk was een handleiding bij het zelf lezen van de Bijbel, riep de lezer op tot vroomheid en was bedoeld om de protestantse leer te verspreiden.
De kern waar Calvijns leer om draait, is de eer van God en de behoud van de mens. Dit komt in al zijn teksten terug. Johannes Calvijn leerde dat de Bijbel de hoogste autoriteit is en dat God soeverein is over alle aspecten van het leven, inclusief het uitverkiezen van mensen tot geloof (predestinatie). Hij benadrukte ook de rechtvaardiging door geloof alleen. Hij vond het ook belangrijk dat de mens een vroom en ordelijk leven zou leiden. Dit leidde tot de ontwikkeling van het calvinisme.
De Predestinatieleer: Wat Houdt Het In?
Predestinatie, of voorbeschikking, is een theologisch concept dat stelt dat God van tevoren heeft bepaald wie gered wordt en wie niet, en dat dit besluit onveranderlijk is. Dit leerstuk is nauw verbonden aan de soteriologie, de verzoeningsleer. De kern van deze leer is dat de Here Jezus met Zijn kruisdood plaatsvervangend boet voor de zondige mens.
Ontwikkeling van de Predestinatieleer
De predestinatieleer is niet exclusief verbonden aan Calvijn. Reeds in de derde eeuw ontwikkelde de kerkvader Augustinus van Hippo (354-430) een uitgewerkte predestinatieleer. Hij beschouwde de mens als door en door zondig en meende dat slechts zeer weinig mensen mochten rekenen op Gods genade. Augustinus stond op het standpunt dat de verlossing van de zonde door het zoenoffer van Jezus een onverdiende genade was, slechts geschonken aan enkele uitverkorenen.
Na Augustinus ontstond er een langzame beweging in de kerk, op zoek naar herbevestiging van de persoonlijke vrijheid en de vrije wil van de mens. Dit vond plaats onder katholieke filosofen zoals Thomas van Aquino (1225-1274) en Bonaventura (1217-1274), die de wilsvrijheid en de goede werken naar voren brachten.
Tijdens de Reformatie werd de predestinatieleer een belangrijk twistpunt tussen enerzijds Calvijn en Luther en anderzijds de Rooms-Katholieke Kerk. Rome leerde dat goede werken tot de verzoening in Christus konden leiden. Calvijn en Luther benadrukten, in navolging van Augustinus, dat alleen het geloof dat vermocht, en dan nog slechts voor de uitverkorenen. Zij meenden dat de kerk van Rome te ver was afgedreven van de predestinatieleer van Augustinus en rechtvaardigden op grond daarvan de afscheiding.
Dubbele Predestinatie
Zowel Calvijn als Luther leerden de dubbele predestinatie: God heeft vooraf bepaald wie zalig wordt, maar ook wie verloren gaat. Calvijn, oorspronkelijk jurist, schreef uitvoerig over dit leerstuk dat hij de naam ‘decretum horribile’ oftewel ‘huiveringwekkend besluit’ gaf.
Verschillen tussen Calvijn en Luther
Zowel het lutheranisme als het calvinisme zijn vormen van het protestants-christelijk geloof. Toch zijn er grote verschillen tussen de twee stromingen, omdat Luther en Calvijn andere ideeën hadden over het geloof en de kerk.
Predestinatie
Predestinatie: de goddelijke voorbeschikking. Dit houdt in dat God al voorafgaand aan ieders geboorte heeft bepaald of diegene na zijn of haar dood naar de hemel of de hel gaat. De manier waarop die persoon zijn leven leidt kan hier dus helemaal niks aan veranderen: het is voorbestemd. Terwijl Calvijn wel geloofde in deze predestinatie, deed Luther dit niet.
De Organisatie van de Kerk
Luther en Calvijn vonden allebei dat de paus niet de juiste leider was van de kerk en dat dit dus moest veranderen. Maar terwijl Luther vond dat in plaats daarvan bisschoppen de kerk moesten leiden, dacht Calvijn dat de kerkenraad hier het meest geschikt voor was. Deze kerkenraad moest dan volgens Calvijn bestaan uit mensen van de gelovige elite, zoals doctoren, pastores en ouderlingen.
De Vorst en het Volk
Luther beweerde dat de vorst gekozen was door God. Hij vond daarom dat niemand in opstand mocht komen tegen de vorst, want dan verzette je je dus eigenlijk ook tegen de keuze van God. Calvijn vond echter wel dat de bevolking in opstand mocht komen en de vorst mocht afzetten als die zich als een tiran gedroeg en de eer van God niet verdiende.
Discussies en Interpretaties van Predestinatie
Er is door de eeuwen heen veel gediscussieerd over het thema predestinatie, met name over de relatie tussen determinisme, de vrije wil van de mens en Gods soevereiniteit. In de Nederlandse Republiek ontstond begin zeventiende eeuw een felle discussie tussen de theologen Arminius en Gomarus over dit onderwerp.
Interpretaties van Bijbelteksten
De uitleg van Bijbelteksten die op het eerste gezicht lijken te spreken over predestinatie, leidt tot verschillende interpretaties. Sommige teksten worden gezien als bewijs voor een soevereine God die alles bepaalt, terwijl andere teksten de nadruk leggen op Gods algemene wil dat alle mensen gered worden en de menselijke verantwoordelijkheid voor het maken van keuzes.
Een belangrijk punt van discussie is de interpretatie van Romeinen 8:29-30. Hoewel sommigen dit zien als een bevestiging van de predestinatieleer, stellen anderen dat deze verzen eerder spreken over Gods voorkennis en Zijn plan om mensen tot Zijn beeld te vormen, en dat de mens een vrije keuze heeft om op Zijn roepstem in te gaan.
Ook teksten als 1 Timoteüs 2:4 ("welke wil, dat alle mensen zalig worden, en tot kennis der waarheid komen") en 2 Petrus 3:9 ("De Heere vertraagt de belofte niet, zoals sommigen dat traagheid noemen, maar Hij heeft geduld met ons en wil niet dat enigen verloren gaan, maar dat zij allen tot bekering komen") worden aangehaald om te benadrukken dat Gods wil gericht is op het behoud van alle mensen.
Invloed op de Zendingsijver en Geloofspraktijk
De predestinatieleer kan, afhankelijk van de interpretatie, een impact hebben op de zendingsijver. Als men gelooft dat God al bepaald heeft wie gered zal worden, kan dit leiden tot een passieve houding ten aanzien van evangelisatie. Aan de andere kant kan het geloof in Gods soevereiniteit ook juist motiverend werken om Gods wil te volbrengen.
De discussie over predestinatie heeft ook geleid tot de ontwikkeling van verschillende kerkelijke structuren en opvattingen, zoals het onderscheid tussen de zichtbare en onzichtbare kerk, en de rol van goede werken naast geloof.
De Reformatie - 4K-documentaire
Het begrip predestinatie is complex en heeft door de geschiedenis heen geleid tot diepgaande theologische debatten. De verschillende interpretaties van Bijbelteksten en de nadruk op Gods soevereiniteit versus de menselijke vrije wil blijven belangrijke thema's binnen het christendom.