De Sint-Janskerk, ook wel de Grote Kerk genoemd, is een imposante kruiskerk in gotische stijl in de Nederlandse stad Gouda. De kerk staat vooral bekend om haar rijke collectie gebrandschilderde glazen en is met 123 meter het langste kerkgebouw van Nederland.
Historische Ontwikkeling van de Sint-Janskerk
Vroege Geschiedenis en Stichting
De geschiedenis van de Sint-Janskerk gaat verder terug dan de huidige constructie uit de 15e en 16e eeuw. Er wordt aangenomen dat de voorloper van de kerk een kleiner gebouw was in een vroege nederzetting in de polder Bloemendaal, mogelijk ontstaan vóór de stad Gouda zelf. Dit vroegere kerkje, met een bijbehorend kerkhof, lag ongeveer 2500 meter ten noorden van de huidige kerk. Onderzoek suggereert dat deze locatie, aangeduid als "het oude kerckhoff" op een plattegrond uit 1609, een rol heeft gespeeld bij de stadswording van Gouda en dat de nieuwe Sint-Janskerk de religieuze functie heeft overgenomen.
De exacte stichtingsdatum van de kerk op de huidige locatie is niet met zekerheid bekend. De oudste schriftelijke vermelding dateert uit 1278 en verwijst naar de betaling van kruistienden. Het wordt aangenomen dat de eerste kerk al ruim voor deze datum werd gebouwd. De groei van het inwoneraantal en het toenemende aantal schippers dat de stad aandeed, zal de aanleiding zijn geweest voor de stichting van een kerk op deze strategische plek aan de monding van de Gouwe op de Hollandsche IJssel.
Bouwfasen en Verwoestingen
De bouwgeschiedenis van de Sint-Janskerk wordt gekenmerkt door verschillende fasen, herbouw en uitbreidingen, mede als gevolg van branden. Rond 1350 werd een toren gebouwd, waarvan de onderbouw nog steeds bestaat. Rond 1400 volgde een uitbreiding naar het oosten, resulterend in een driebeukige hallenkerk met een driezijdig koor. In dezelfde periode werden de volgende twee torengeledingen toegevoegd.
Een aanzienlijke tegenslag was de stadsbrand in 1438, die de kerk zwaar beschadigde. Na een korte herstelperiode werd het gebouw in 1443 opnieuw ingewijd. Na 1475 werd de kerk verder uitgebreid met extra zijbeuken en een niet-uitstekend transept. In 1485 werd de fundering gelegd voor het huidige koor, wat resulteerde in de langste kerk van Nederland.
Een grote ramp voltrok zich op 12 januari 1552, toen een aanzienlijk deel van de kerk door blikseminslag in de toren afbrandde. Door de breedte van het transept bleef het koor echter grotendeels gespaard. Na de brand werd direct een huis-aan-huiscollecte gehouden en een loterij georganiseerd voor de herbouw. De kerk werd grootscheeps verbouwd naar ontwerp van Cornelis Frederickszoon van der Goude, waarbij het grondplan van 1485 grotendeels behouden bleef. Een nieuwe, hogere spits werd op de toren geplaatst, en de herstelwerkzaamheden aan het koor en transept werden spoedig voltooid, met de eerste mis in het koor reeds op 4 september van dat jaar.
Architectuur en Kenmerken
De Sint-Janskerk is een langgerekte kerk van kolossale omvang, gebouwd in een sobere Hollandse gotiek, zonder luchtbogen en overdadige ornamenten. In latere jaren werd de middelste hal verhoogd met een lichtbeuk en kreeg de toren zijn huidige hardstenen bekroning met spits. In 1593 ontstond zo, qua opbouw en vormgeving, een basilicale kruiskerk. Een kruiskerk kenmerkt zich door een kruisvormige plattegrond, waarbij het middenschip en het koor, evenals de dwarsbeuk (transept), boven de zijbeuken uitsteken. Een dubbele rij dwarskappen sluit haaks aan op de hoofdbeuk, wat de plaatsing van vensters tot bijna aan het dak mogelijk maakte en zorgde voor een rijke ruimte- en lichtwerking.
De kerk is niet overkoepeld met stenen gewelven vanwege de te grote druk op de slappe veenbodem. Het interieur ademt een zekere nuchterheid, met invloeden van zowel een praktische inslag als de renaissance, wat zichtbaar is in de herbouw en de 16e-eeuwse glasschilderingen. In 1761 werd de lichtinval nogmaals aangepast door het aanbrengen van houten tongewelven onder de overkappingen.
De Gebrandschilderde Glazen van de Sint-Janskerk
De Sint-Janskerk is wereldberoemd om haar reeks gebrandschilderde glazen. Deze ramen vormen een integraal onderdeel van de kerk en vertellen vele verhalen.
Kerkhervorming en Religieuze Veranderingen
Tijdens de kerkhervorming bleef het stadsbestuur van Gouda trouw aan koning Filips II, waardoor de beeldenstorm de Sint-Jan grotendeels bespaarde. Echter, met toenemende onderdrukking en vervolging in de Hollandse gewesten, met name door de heffing van de "tiende penning", groeide het verzet. Duizenden mensen vluchtten of werden verbannen, waaronder Goudse poorters die zich aansloten bij de Prins van Oranje en de gereformeerde religie omarmden.
Na de overgang van de stad naar de Prins, en ondanks een afspraak over wederzijdse godsdienstvrijheid, drong het volk de kerk binnen en begon met plunderen. Gelukkig waren de meest waardevolle objecten reeds verwijderd en bleven de ramen onbeschadigd. In 1573 verboden de Staten van Holland de uitoefening van de rooms-katholieke godsdienst. De Sint-Jan werd bestemd voor "de predicatie van de ghereformeerde religie", een groep die aanvankelijk klein was, maar de kerk kreeg toegewezen door de bezetting van de stad door de Geuzen en de steun van de Staten aan het calvinisme.
De Sint-Janskerk tijdens Oorlogstijd
De Sint-Janskerk speelde ook een rol tijdens de Tweede Wereldoorlog. Direct na het mobilisatiebevel op 28 augustus 1939 werden de kostbare gebrandschilderde glazen verwijderd en vervangen door dubbeldik vensterglas. De originele glazen werden verpakt in 201 houten kisten en opgeslagen op diverse veilige locaties, waaronder bankkluizen, een voormalig weeshuis en kelders van boerderijen.
In mei 1940 werden ongeveer 1200 Nederlandse militairen die zich terugtrokken uit Rotterdam, ondergebracht in de Sint-Jan. Zij verbleven daar enkele dagen op stro, zonder sanitaire voorzieningen. In de herfst van 1944, tijdens de Arbeitseinsatz, werden tienduizenden mannen opgeroepen voor werkzaamheden in Duitsland. Op 10 en 11 november 1944 werden circa 51.000 mannen uit Rotterdam en Schiedam weggevoerd, waarvan ongeveer 2400 via Gouda. Deze mannen moesten de afstand naar Gouda te voet afleggen en werden, nat en vermoeid, ondergebracht in de Sint-Jan. De omstandigheden waren zwaar; de ondergrond was hard en koud, en de kleding was doorweekt.
Predikanten van de Sint-Jansgemeente
De Sint-Jansgemeente kent verschillende predikanten die verbonden zijn aan de wijken A en B.
Ds. N.J.M. Goedhart (Nico)
Ds. N.J.M. Goedhart, ook wel Nico genoemd, is sinds 14 januari 2024 predikant verbonden aan de Sint-Jansgemeente (Wijk A). Hij werd geboren in 1969 in Poortugaal en groeide op in Driebergen en Zeist. Zijn theologische studie volgde hij in Utrecht en Oxford. Zijn eerste gemeente als predikant was Kudelstaart (Aalsmeer), gevolgd door Spijkenisse (Dorpskerk en Michaëlkerk). Hij was betrokken bij de introductie van de Alpha-cursus in Nederland en was bestuurslid en voorzitter bij New Wine Nederland. In 2010 werd hij met zijn gezin uitgezonden naar Lima, Peru, door de GZB, waar hij de presbyteriaanse kerk ondersteunde bij kerkplanting en doceerde aan een predikantenopleiding. Na terugkeer in Nederland was hij bij de IZB verantwoordelijk voor de afdeling Focus, gericht op discipelschap en missionair gemeente-zijn. Vanaf 2020 werkte hij voor de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland. In 2023 was hij ambulant predikant in Loenen aan de Vecht en Herveld & Slijk Ewijk.
Ds. A. Schroten (Bert)
Ds. A. Schroten, ook wel Bert genoemd, is sinds 10 september 2023 verbonden als predikant aan de Sint-Jansgemeente (wijk B). Hij werd geboren in 1973 in Langerak (ZH) en groeide op in Bunschoten. Na twee jaar zoötechniek aan de Landbouwuniversiteit Wageningen, stapte hij over naar de studie theologie in Utrecht. In 2005 werd hij bevestigd als predikant in de hervormde gemeente van Gouderak. In 2011 werd hij predikant in Leerdam (wijk Centrum-Oost, de Grote Kerk), gevolgd door Renswoude (de Koepelkerk) in 2019. Ds. Schroten heeft een grote betrokkenheid bij kerkmuziek en liturgie.
Kerkdiensten en Gemeenschapsleven
De Sint-Jansgemeente organiseert wekelijks kerkdiensten, zowel 's ochtends als 's middags/ 's avonds, met een hervormd-gereformeerd karakter. De diensten zijn gericht op verootmoediging, lofprijzing, gebed en prediking, waarbij de verkondiging van Gods Woord centraal staat. Er wordt gelezen uit de Statenvertaling en gezongen uit de oude psalmberijming. Voor de jongste schoolgaande kinderen is er een kinderbijbelvertelling tijdens de morgendiensten, en een crèche voor jongere kinderen. Kinderen tot zes jaar kunnen tijdens de bijbeluitleg in de ochtenddiensten naar een speciale kinderdienst.
Om de maand wordt er een doopdienst gehouden, waarbij ouders die hun kind willen laten dopen, worden uitgenodigd voor een doopzitting. Vijf keer per jaar is er een avondmaalsdienst. Daarnaast organiseert de gemeente acht keer per jaar themaplusdiensten, met een afwisselende invulling en soms een andere liturgische vormgeving. Er zijn ook diensten van voorbede en dankzegging, waar specifieke gelegenheden voor dank en gebed centraal staan.
Na de morgendienst is er gelegenheid om gezamenlijk koffie te drinken, wat bijdraagt aan het versterken van de onderlinge band en het leggen van contacten met nieuwe gemeenteleden. De diensten worden opgenomen en uitgezonden via kerkomroep.nl.
Grafkapellen en Mausolea
De Sint-Janskerk herbergt diverse grafkapellen en mausolea, waaronder:
- Van Beverninghkapel: Ontworpen tussen 1668-1674, ter vervanging van een 'ijzeren' kapel uit 1417.
- Coolkapel: Daterend uit 1516, waar diverse leden van de familie Crimpen en aangetrouwden werden begraven.
- Grafkapel van W. Meurs: Oorspronkelijk gesticht in 1666 door Floris Kant, maar door omstandigheden uiteindelijk toegekomen aan Meurs.
- Grafkelder Van der Dussen: In 1700 verkreeg Jacob van der Dussen toestemming voor deze grafkelder. De grafstenen op de vloer dateren van vóór 1832, waarna begraven in de kerk niet meer was toegestaan. Enkele grafstenen met koperen platen en gegraveerde namen en afbeeldingen zijn hier bijzonder te noemen. Hier liggen ook de grafstenen van humanist Dirck Volkertsz. Coornhert en Goudse burgemeesters Govert Suijs sr. en jr.
Muurhuizen en Zakkendragershuisje
Tussen de steunberen van de kerk waren in de loop der eeuwen diverse muurhuizen aangebouwd, waaronder woonhuizen, pakhuisjes en loodsen. Deze zijn begin twintigste eeuw gesloopt, met uitzondering van het zogenaamde "zakkendragershuisje" aan de noordzijde, dat is gerestaureerd en nu als winkeltje in gebruik is. Sommige muurhuizen, zoals de "knekelhuisjes" waar beenderen van geruimde graven werden opgeslagen, hadden specifieke functies. Een ingang nabij het zakkendragershuisje werd het "kraamvrouwenportaal" genoemd, vermoedelijk naar de vrouwen die er hun koopwaar aanboden.
Klokken en Beiaard
De toren van de Sint-Janskerk is voorzien van vier luiklokken in de vierde geleding. Daarboven bevinden zich een carillon (stadsbeiaard) en een uurwerk. Het verschil in geluid tussen het luiden van de klokken en het bespelen van de beiaard wordt veroorzaakt door de klepels in de klokken en hamers op de beiaardklokken.
In 1605 bestelde de kerk drie nieuwe klokken bij de Kamper klokkengieter Henrick Wegewart, met gewichten van respectievelijk 8500, 5500 en 2000 ponden, elk een terts in toonhoogte verschillend. Later dat jaar volgde een vierde klok, een terts hoger dan de grootste. Deze vier klokken vormen het enige 'vier-gelui' van Henrick Wegewart in Nederland en hebben een doorlopend randschrift dat een vierregelig gedicht vormt.
In 1943 werden de klokken door de Duitse bezetter gevorderd. Twee klokken werden uit de toren gehaald, maar konden na de oorlog worden teruggehaald en opnieuw worden opgehangen. De beiaard stamt uit 1676 en verving een ouder spel van achttien klokken. Het nieuwe instrument bestond oorspronkelijk uit 33 klokken.
